![](https://seniorplaza.nl/wp-content/themes/seniorplaza.new/img/logo-header.png)
(met dank aan Liesbeth de Nijs voor het geleverde materiaal)
(klik op de plaatjes om te vergroten)
Waar komt de naam kermis vandaan ?
De benaming “Kermis” komt voort uit het kerkelijk inwijdingsfeest. Zo’n 1000 jaar geleden werden over heel Europa duizenden nieuwe kerken, kapellen, kloosters, “gasthuizen” e.d. gebouwd. Deze werden ingewijd met een plechtige viering: de kerkemis. Deze kerkemis werd elk jaar op de inwijdingsdag als herdenking herhaald.
Er is nog een andere versie: De kermis zou een afgeleide zijn van de jaarmarkt en de handel. Jaarmarkt en Kermis waren in onze streken eeuwenlang identieke begrippen, er werd hetzelfde mee bedoeld.
De gelovigen mochten op die dag niet werken en moesten naar de kerk om mis te vieren. Zo kwam er op die dag heel veel volk naar de mis.
Veel volk trok speelmannen en kooplieden aan die hun waren aan de man probeerden te brengen. Al gauw kregen ze gezelschap van muzikanten, jongleurs, acrobaten, goochelaars,en vuurspuwers, bereleiders en andere artiesten die een graantje mee pikten van de vrijgevigheid van een feestelijk gestemde menigte.
Met de tijd evolueerde ook kermis als volksfeest. Het naar de mis gaan en het handel drijven werden stilaan bijzaak. De kermis ontwikkelde zich tot een heus jaarlijks terugkerend feest.
Ker(k)mis wordt kermis
De kerkmis heeft een lange geschiedenis. Elke nieuwe kerk of tempel, werd plechtig ingewijd. De plechtigheid is groter en plechtiger naar mate de nieuwe kerk of tempel een belangrijkere positie inneemt in de samenleving. De dag van de inwijding is een vrije dag, de mensen stromen toe, vergapen zich aan het groot vertoon van de gasten, gaan op de knieën voor het Allerheiligste, verstommen voor de aanblik van de relieken die in de ommegang worden meegedragen.
Het feest van de inwijding is ook het feest van de patroon onder wiens bijzondere bescherming de kerk zich heeft geplaatst. Op zijn feestdag zal voortaan in de kerk en bijzondere dienst gehouden worden. De ker(k)mis. In veel plaatsen worden dezelfde handelingen, rituelen en ceremonies gebruikt die zich moeiteloos als ker(k)mis doet herkennen. Ook hier geldt dat met het volk handel en amusement meekomen, wat tot gevolg heeft dat de feestviering gaandeweg een breder en uitbundiger karakter krijgt; het feest komt ‘naar buiten’. De feestviering verwijdert zich van het binnenkerkse gebeuren.
De handel is daar waar veel mensen bij elkaar komen. Dat was vroeger bij jaar- markten. In de 10e eeuw en daarvoor ontstaat het vermaak op de jaarmarkten.
Er komen acrobaten, dierentemmers, goochelaars, muzikanten en toneelspelers. De jaarmarkten worden gehouden bij kerken. Onder de Romeinen worden de markten uitgebouwd tot hoekstenen van het economisch leven. De Romeinen gebruikten de markten om te kopen en te verkopen, om nieuwe wetten en decreten af te kondigen en om zich te amuseren.
Koning Dagobert |
Koning Dagobert geeft, begin 7e eeuw toestemming, om ’ter ere van God en tot glorie van St. Denys’ een jaarmarkt te houden die 10 dagen mag duren. In de 8e eeuw geeft ook Karel de Grote toestemming om zo’n jaarmarkt te houden. Eind 9e eeuw is in West-Europa een economisch dieptepunt bereikt en is de sociale ontwrichting, die het gevolg is van de aanhoudende overvallen en plunderingen van de Noormannen, maximaal. Maar daarna wordt de situatie beter. De invallen van de Noormannen lopen ten einde en de kerk reorganiseert zich. |
Aan het eind van de 11e eeuw breekt voor West-Europa een periode aan van een sterke economisch groei en van sociale veranderingen. De handel herleeft, steden schieten als paddenstoelen uit de grond, en er vormt zich een nieuwe stand van burgers. Kooplieden zwermen uit naar Venetië, de Vlaamse kust en de Baltische landen. Op plaatsen langs de nieuwe handelswegen werken de oude en de nieuwe jaarmarkten in Frankrijk en Vlaanderen zich op tot grote jaarmarkten met veel bedrijvigheid. Rond de 12e eeuw is zo’n negentig procent van de jaarmarkten in kerkelijke handen. Dit verandert snel wanneer er meer steden komen. De burger-koopman neemt het over van de kerken. De feestviering verwijdert zich van het kerkelijke gebeuren en zo ontstaat de kermis die op eigen kracht vooruit gaat. |
Jaarmarkt in de Middeleeuwen |
Reuzin en lilliputter |
Het theater nam op de kermis van de 17e en 18e eeuw een belangrijke plaats in. Het zijn vaak rondreizende beroepsspelers die kluchten spelen. Om als beroepstoneelspeler op andere manieren aan geld komen was er haast niet in die tijd. Daarom moest het beroepstoneel het hele jaar door rondreizen en stonden ze op kermissen. In deze gezelschappen zaten vaak mensen van buitengewoon postuur. Van lilliputter tot reus. Ook hadden ze vaak dieren bij zich, zoals vogels en apen, en waren er ook altijd muzikanten bij. In de 17e eeuw zijn er veel Engelse toneelspelers in Nederland en in de 18e eeuw zijn dat de Franse toneelspelers. Deze waren met name op de Utrechtse kermis vaak te zien zijn. |
In de 19de eeuw werden kermismolens voortgetrokken door pony’s, paarden of ezels, soms ook door kinderen. Deze duwden hun rijkere leeftijdgenootjes voort en werden aan het eind van een een lange werkdag beloond met een gratis rit.
Met de opkomst van stoommachines verschenen ook de eerste door stoom aangedreven kermisattracties eind 19de, begin 20ste eeuw. Dokters uit die tijd waarschuwden voor de gevaren van dergelijke molens. Een reactie die we niet zo ernstig moeten nemen aangezien dokters toen ook het reizen met een snelheid van 40 km per uur met de stoomtrein levensgevaarlijk noemden voor het menselijk lichaam.
De rups
Rond 1910 verschenen vervolgens de eerste elektrische kermisritjes. Het waren voornamelijk rondritten in Alpenscènes met bergen en nepriviertjes die erg “in” geraakten vlak voor het begin van de Eerste Wereldoorlog. Na de oorlog, rond 1925 konden kermisgangers kennis maken met de “Rups”. Deze frivole attractie kwam overgewaaid uit Amerika. De Rups zou lange tijd een succesnummer blijven. Het originele model van de Green Brothers werd pas in 1980 definitief afgebroken. |
Rups |
De carrousel
Vroeger werden de beste architecten en kunstenaars ingehuurd om een nieuwe carrousel te maken. Deze moest de rest overtreffen. In de 19e eeuw waren de carrousels versiert met mooi houtsnijwerk in de mooiste kleuren. Ook werden er kralen, spiegels en fluweel in verwerkt. Steeds groter en uitbundiger werd de ombouw van de carrousels. Rond 1865 kwamen de eerste stoomcarrousels in Nederland, die in Engeland gebouwd werden. Tot dan toe waren de carrousels alleen nog maar een soort draaiorgels, maar met de komst van de stoomcarrousel werden het carrousels met daarin een ronddraaiend plateau waar paarden op pronkten die galopperende bewegingen maakten en waar men op kon zitten. |
Nieuwe attracties
Luchtschommels Zweefmolen jaren 50 |
Er was in de 19e eeuw een fabriek in Engeland die niet alleen stoomcarrousels maakte, maar ook allerlei andere attracties bedacht. Het waren de heren Savage en Walker die door allerlei technische snufjes verschillende attracties bedachten. Deze attracties konden diverse bewegingen maken. Ze konden draaien, schudden, stampen, slingeren, zwaaien en zweven. Zij bedachten bijvoorbeeld cakewalks, zweefmolens, reuzenschommels, rupsen, roetsjbanen en reuzenraderen. Een andere oude bekende uit Amerika, die op de Europese kermissen vlak voor de tweede wereldoorlog verscheen was de Octopus. |
Kop van Jut
Waar komt nou eigenlijk de attractie ‘Kop van Jut’ vandaan? In 1875 bekende Hendrik Jacobus Jut dat hij de dader was van een in december 1872 gepleegde roofmoord op een dame en haar dienstmeid. De kranten presenteerden Hendrik Jut als een koelbloedige, vakkundige moordenaar en als de grootste boef van de eeuw. Een kermisman kwam op het idee om een slagmachine te ontwerpen en deze te vernoemen naar Hendrik Jut en hij noemde zijn attractie dan ook de ‘Kop van Jut. Het publiek kon op die manier zijn afschuw over de dader kwijt. Hendrik Jacobus Jut werd veroordeeld tot levenslang en overgebracht naar de gevangenis in Leeuwarden. Het verhaal gaat dat hij vaak met zijn hoofd tegen de muur van zijn cel beukte. Hij stierf in 1878, twee jaar na zijn gevangenneming. |
Hendrik Jut |
Evolutie van de draaimolen
Aan de basis van de eerste mechanische vermaakzaak op de kermis heeft ontegenzeggelijk de draaimolen gestaan. Op haar principe berusten de meest moderne attracties van nu. De grote evolutie die de draaimolen heeft doorgemaakt, is waard om nader bekeken te worden. Aangenomen wordt dat de carrousel ontstaan is uit de tol. Samen met de schommel was dit speeltuig de enige vorm van vermaak bij onze voorvaderen. In speeltuinen uit die tijd waren draaiende tollen bijzonder populair. De omvorming van tol naar draaimolen bleek mogelijk door middel van enkele kruisbalken, waaraan touwen zaten en waardoor het genot van een carrousel binnen handbereik lag. De draaimolen, zij het erg primitief, was geboren. Vier liefhebbers van dit vermaak pakten touwen beet, liepen snel in het rond totdat zij in de lucht zweefden. Door de mast later te overkruisen met meerdere balken trad een verbetering van de eerste amusementsinrichting in. Toen door de toeloop der “clientèle”, verandering dringend noodzakelijk werd en de bezoekers minder krachtinspanning eisten, was het logisch dat aan de afhangende touwen een vloer werd vastgemaakt. Later liet men paarden deze volgeladen molen (de bezoekers stonden toen nog op de vloer) in beweging brengen door een balk te duwen. Omstreeks 1700 waren vele van deze draaimolens in gebruik. In de 19e eeuw ontstonden steeds mooiere draaimolens met prachtig decorwerk |
Oude draaimolen Nieuwe draaimolen |
Kermisshows
Bokstent 1963 Beloning een tientje |
Lang voor de tijd van Rups en Octopus, waren het de shows die veel volk lokten naar de kermis. Begin 19de eeuw stonden er voornamelijk circussen, freakshows, gevechten met wilde dieren, bokswedstrijden, tentoonstellingshows, theatervoorstellingen en peepshows op het programma. |
De spiegeltent
Een spiegeltent is een ronde kiosktent met een bijzondere façade waarachter zich een danssalon bevindt met een houten dansvloer, omringd door intieme nisjes waar men kan zitten. Rondom zijn de steunpilaren bedekt met spiegels. Deze spiegelpilaren rond de dansvloer geven de tent zijn naam. Naast de ingang is een bar, waar men een goed biertje tapt. Het danssalon was de kermisattractie waar gedanst werd op het draaiorgel dat achter in de tent bespeeld werd. De meeste spiegeltenten raakten na de oorlog in verval door de opkomst van de disco in de jaren ’50. Slechts enkele zijn bewaard gebleven. |
Draaiorgel ca. 1900 |
Draaiorgel Crescendo |
Draaiorgel De Arabier |
Draaiorgel Harmonica |
KermiswafelsMaak een gistbeslag maken van:
1 pakje vanillesuiker |
Bereidingswijze:
Beslag 1 uur laten rijzen. Wafelijzer heet maken, invetten met ongezouten boter of margarine, in de ene helft van het ijzer beslag scheppen, ijzer dichtklappen en wafel ongeveer 3 minuten bakken. Gesmolten boter erover en rijkelijk poedersuiker. Bron: Mariannes web |
Kermiswafels ZwitserseIngrediënten: 2 eieren 30 gr basterdsuiker 60 ml. slagroom 250 gr gezeefde tarwebloem snufje zout fijngeraspte schil van een citroen 2 eetl. vanillesuiker olie om te frituren 3 eetl. poedersuiker. |
Bereidingswijze:
Klop de eieren met de suiker tot een dikke bleke en romige massa, klop er geleidelijk de slagroom door. Zeef de bloem samen met het zout. schep er de helft van het eimengsel door. Voeg de citroenrasp en vanillesuiker toe. Doe de rest van de bloem erbij en meng het geheel tot een zacht deeg. Als het nog steeds kleverig is voegt u een klein beetje extra bloem toe. Kneed het deeg kort op een licht met bloem bestoven oppervlak tot het glad is, wikkel het in folie en laat het 1 uur afkoelen. Verdeel het deeg in 20 gelijke stukken vorm van elk stuk een bal en rol die op een licht bestoven werkvlak uit tot wafeldunne schijven. van ong. 12 borstel het bloem eraf. Verhit de olie in een frituur of grote pan, tot 180 gr. Doe de schijven 1 voor 1 in de hete olie, en bak ze 15 sec. of zolang tot ze opgeblazen krokant en goudbruin zijn. Keer ze om en laat ze nog eens 5 sec. bakken. Schep ze met een schuimspaan uit de pan en laat ze uitlekken. Bestuif ze flink met poedersuiker als ze zijn afgekoeld. |
Bronnen:
User skynet
Kennisnet
Het geheugen van Nederland
Bovag Nederland net
Kermiswebsites:
www.kermistilburg.nl (de grootste Kermis van Nederland)
We gebruiken cookies om er zeker van te zijn dat u onze website zo goed mogelijk beleeft. Als u deze website blijft gebruiken gaan we ervan uit dat u dat goed vindt. Meer informatie
Wij gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website voor de bezoeker beter werkt. Daarnaast gebruiken wij o.a. cookies voor onze webstatistieken.