Tot de tweede helft van de twintigste eeuw was de donkere helper van Sinterklaas, in overeenstemming met koloniale tradities, niet erg snugger. Toen er in de tweede helft van de twintigste eeuw steeds meer bewoners uit de voormalige koloniën naar Nederland immigreerden, kreeg Zwarte Piet een meer ontwikkeld karakter. Sinterklaas werd de verstrooide goed heiligman en Zwarte Piet werd zijn uitbundige helper. Ondanks deze verbeterde status is zijn optreden de laatste jaren steeds vaker onderwerp van protest, door het vermeende racistische karakter.
Vrijwel overal heeft Sint Nicolaas een helper, in Duitsland heeft Sinterklaas tegenwoordig nog steeds slechts één blanke knecht, Knecht Ruprecht genaamd. Ook Frankrijk kent één blanke helper van de Sint: Le Pére Fouettard. Oostenrijk kent weer een andere helper van Sinterklaas. Volgens de overlevering is de duivel hier de helper van Sinterklaas. Tijdens zijn leven zou Sinterklaas namelijk de duivel hebben overwonnen. Hierna zou de duivel tot slaaf van Sinterklaas zijn gemaakt. In Oostenrijk is de duivelse figuur Krampus de helper van Sinterklaas.
Professor Verene Shepherd, mensenrechten-onderzoeker bij de Verenigde Naties en hoofd van de VN-werkgroep die onderzoek doet naar Zwarte Piet, vindt dat Nederland moet stoppen met het Sinterklaasfeest omdat Zwarte Piet ‘racistisch is’ en kennelijk ‘een terugkeer van de slavernij’ impliceert (artikel uit de Volkskrant van 22 oktober 2013) Ze oordeelt hard en snel, voor haar beurt ook, en zonder onderzoek, maar het laat ook zien hoe problematisch onze gekoesterde traditie overkomt op buitenstaanders. Na de uitspraak van VN-functionaris Verene Shepherd dat het Sinterklaasfeest onmiddellijk moet worden afgeschaft, wordt het debat op Twitter en in andere media op het scherp van de snede gevoerd.
Zwarte Piet stond op 22 mei 2014 weer voor de rechter naar aanleiding van het vermeende racistische karakter van onze Pieterbaas. Op die dag vond een bodemprocedure plaats. Zo liet juridisch adviseur Frank King weten aan ANP. Tegenstanders van Zwarte Piet spanden in november 2013 een kort geding aan tegen de Sinterklaasoptocht in Amsterdam. Volgens de tegenstanders zou de figuur van Zwarte Piet een racistisch karakter hebben. Vorig jaar besloot de rechter dat de intocht van Sinterklaas in de stad gewoon door kon gaan. Tegenstanders van de intocht spanden vervolgens een bodemprocedure aan waardoor Zwarte Piet weer voor de rechter moest verschijnen.