Antonio Lucio Vivaldi (4 maart 1678 – 28 juli 1741) was een Italiaanse componist, violist en priester uit Venetië. Hij groeide uit tot een van de belangrijkste componisten van de barok en werd vooral bekend door zijn vele vioolconcerten, opera’s en kerkmuziek. Zijn levendige en expressieve muziek maakte hem tijdens zijn leven al beroemd in Italië en daarbuiten. Tegenwoordig is Vivaldi vooral bekend door De Vier Jaargetijden, maar zijn omvangrijke oeuvre omvat nog veel meer bijzondere composities.

De jeugd van Antonio Vivaldi
Over het leven van Antonio Vivaldi is, afgezien van een aantal brieven en documenten, betrekkelijk weinig bekend. Dankzij de ontdekking van zijn doopakte in 1962 weten we dat hij op 4 maart 1678 in Venetië werd geboren. Zijn doop vond echter pas op 6 mei plaats. Vivaldi zou kort na zijn geboorte ernstig ziek zijn geweest. In de doopakte wordt als reden voor de late doop een noodsituatie genoemd.

Op de dag van zijn geboorte werd Venetië getroffen door een aardbeving. Er is een verhaal dat zijn moeder, Camilla Calicchio, uit angst een gelofte zou hebben gedaan dat haar zoon priester zou worden als hij de ramp zou overleven. Of dit werkelijk de reden was voor zijn latere priesteropleiding, is echter niet met zekerheid vast te stellen.

Vivaldi wordt priester
De familie Vivaldi was niet rijk. Toch werd al vroeg besloten dat Antonio een opleiding tot geestelijke zou volgen. Op 18 september 1693 ontving hij zijn eerste tonsuur en in de jaren daarna volgden verschillende lagere wijdingen. Op 23 maart 1703 werd hij tot priester gewijd.

Zijn gezondheid speelde echter een belangrijke rol in zijn kerkelijke loopbaan. Vivaldi had waarschijnlijk vanaf zijn geboorte last van een chronische aandoening die zijn ademhaling bemoeilijkte. Hij kon daardoor zijn werkzaamheden als priester niet goed volhouden. Al snel kreeg zijn muzikale carrière de overhand, hoewel hij zijn geestelijke status behield.

De jonge vioolleraar aan de Pietà
In 1703 werd Vivaldi aangesteld als maestro di violino bij het Ospedale della Pietà in Venetië. Dit was een instelling voor meisjes, waaronder wezen en vondelingen, waar naast onderwijs ook veel aandacht was voor muziek.

De jonge vrouwen van de Pietà kregen een uitgebreide muzikale opleiding. Vivaldi gaf er vioolles en schreef veel muziek voor de leerlingen. De muzikale kwaliteit van het ensemble groeide sterk en de uitvoeringen van de Pietà kregen in Venetië en daarbuiten een uitstekende reputatie.

Vivaldi had een ingewikkelde verhouding met de instelling. Hij werd er enkele keren tijdelijk op non-actief gesteld, maar bleef in verschillende perioden aan de Pietà verbonden. Ook wanneer hij niet in Venetië was, bleef hij muziek voor de instelling leveren. Veel van zijn concerten schreef hij speciaal voor de musici van de Pietà, waarbij hij graag experimenteerde met verschillende instrumenten.

Vanaf 1713 kreeg hij meer vrijheid om buiten Venetië te werken en te reizen. Daarmee begon een periode waarin Vivaldi zich ontwikkelde tot een internationaal bekende componist.

Doorbraak als componist en violist
Vivaldi’s reputatie groeide snel. In 1711 verschenen in Amsterdam twaalf van zijn concerten in druk onder de titel L’estro armonico, een verzameling die een grote invloed zou hebben op de ontwikkeling van het soloconcert. De uitgave bezorgde Vivaldi ook buiten Italië grote bekendheid.

In 1713 kreeg hij verlof van de Pietà om in Vicenza zijn eerste opera, Ottone in villa, te laten uitvoeren. Opera zou vervolgens een belangrijk onderdeel van zijn carrière worden. Vivaldi schreef tientallen opera’s en reisde regelmatig om zijn werken zelf te begeleiden.

Ook als violist maakte hij grote indruk. Een Duitse reiziger, Johann Friedrich Armand von Uffenbach, beschreef een optreden van Vivaldi in bewonderende bewoordingen en was vooral onder de indruk van zijn virtuoze spel en geïmproviseerde cadensen.

Vivaldi was in deze jaren verbonden aan verschillende Venetiaanse theaters, waaronder het Teatro Sant’Angelo. Hij combineerde het componeren en lesgeven met optredens als violist en werkzaamheden voor het theater.

Juditha triumphans en de jaren in Mantua
In 1716 werd Vivaldi betrokken bij het Teatro San Moisè. In hetzelfde jaar schreef hij een van zijn bekendste religieuze werken: Juditha triumphans. Het oratorium werd uitgevoerd bij de Pietà en verbeeldt het Bijbelse verhaal van Judith en Holofernes. Het werk kreeg ook een politieke betekenis, omdat de Venetianen de overwinning op het Ottomaanse Rijk in 1716 ermee konden verbinden.

Eind 1717 vertrok Vivaldi naar Mantua. Daar werd hij maestro di cappella da camera aan het hof van landgraaf Filips van Hessen-Darmstadt. Hij bleef er ongeveer twee jaar en schreef er onder meer opera’s en andere muziek voor het hof.

In 1720 keerde hij terug naar Venetië. Hij bleef actief als componist en bracht opnieuw opera’s op de planken.

Vivaldi en zijn tegenstanders
Niet iedereen was enthousiast over Vivaldi’s manier van werken. De Venetiaanse componist en edelman Benedetto Marcello publiceerde een satirisch geschrift waarin hij kritiek uitte op de Italiaanse operapraktijk. Vivaldi werd daarin niet met naam genoemd, maar het werk werd algemeen met hem in verband gebracht.

Vivaldi bleef ondertussen veel componeren en reizen. Zijn concerten en opera’s werden in verschillende Europese steden uitgevoerd. Zijn muziek verspreidde zich snel over Italië en daarbuiten en zijn stijl kreeg steeds meer navolging.

Reizen en internationale roem
Vivaldi reisde regelmatig door Europa. Hij verbleef onder meer in Rome en Mantua en bezocht ook Amsterdam. In Frankrijk was zijn muziek populair en aan het Franse hof werden werken van hem uitgevoerd.

Ook keizer Karel VI was een bewonderaar van Vivaldi. Waarschijnlijk ontmoetten zij elkaar rond 1728 in Triëst. Volgens tijdgenoot Philippe de La Chetardie ontving Vivaldi bij die gelegenheid geschenken en onderscheidingen van de keizer. Hoe precies de ontmoeting en de daaropvolgende relatie verliepen, is echter niet in alle details bekend.

In Rome had Vivaldi onder anderen contact met kardinaal Pietro Ottoboni, een belangrijke beschermheer van de kunsten. Ottoboni organiseerde concerten en opera’s in zijn paleis en beschikte over een uitstekend orkest.

De laatste jaren in Italië
Vivaldi bleef in de jaren dertig veel reizen. Zijn vader Giovanni Battista was tot aan zijn overlijden in 1736 verbonden aan San Marco. Vivaldi zelf bleef ondertussen actief met opera’s en concerten.

In 1737 kreeg Vivaldi problemen rond een geplande operaproductie in Ferrara. Kardinaal Tommaso Ruffo, de aartsbisschop van Ferrara, verbood hem naar de stad te komen. Daarbij speelde onder meer Vivaldi’s positie als priester een rol. Ook zijn samenwerking met zangeres Anna Girò werd genoemd als onderdeel van de kwestie.

In 1738 was Vivaldi opnieuw in Amsterdam. Hij trad daar op ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van de Amsterdamse Schouwburg. Op 7 januari dirigeerde hij een feestelijk programma en trad hij ook op als solist.

In 1740 vertrok Vivaldi vanuit Venetië naar Wenen. Hij had contact gehad met keizer Karel VI en hoopte waarschijnlijk op nieuwe opdrachten en bescherming aan het keizerlijke hof.

Vivaldi sterft in Wenen
Over Vivaldi’s laatste levensjaar is maar weinig bekend. Lange tijd werd zelfs niet duidelijk gevonden waar hij was overleden. Inmiddels weten we dat hij in Wenen stierf. Hij verbleef daar onder meer bij Maria Agatha Waller, de weduwe van een zadelmaker.

Op 26 juni 1741 ondertekende Vivaldi nog een kwitantie voor een betaling van twaalf Hongaarse florijnen voor een hoeveelheid muziek. Dit is de laatst bekende handtekening van de componist.

Antonio Vivaldi overleed op 28 juli 1741 in Wenen. Hij was toen 63 jaar oud. Hij werd begraven op het kerkhof van het Bürgerspital, maar het graf is verdwenen. Op de plaats waar het kerkhof ooit lag, herinnert tegenwoordig een plaquette aan zijn verblijf en overlijden in Wenen.

De dood van Antonio Vivaldi
In het register van de Stefansdom in Wenen werd de dood van Vivaldi als volgt vastgelegd: op 28 juli 1741 overleed de eerwaarde heer Antonio Vivaldi, seculier priester, in het Sattlerhuis bij de Kärntnertor. Hij was 63 jaar oud. Als doodsoorzaak werd een ‘inwendige brand’ vermeld. Vivaldi werd begraven op de begraafplaats van het ziekenhuis.

Met de omschrijving ‘inwendige brand’ werd waarschijnlijk verwezen naar de ademhalingsproblemen waar Vivaldi zijn hele leven mee kampte. Tegenwoordig wordt wel gedacht aan een vorm van astma of een chronische aandoening van de luchtwegen, maar met zekerheid kan de precieze ziekte niet worden vastgesteld.

De eenvoudige begrafenis van Vivaldi
Uit het dodenregister blijkt dat voor de begrafenis verschillende kosten werden gemaakt. Zo werd er betaald voor het luiden van de klok, een kleed voor de lijkbaar, zes dragers met mantel en zes lampen. In totaal bedroegen de kosten 19 florijnen en 45 kreuzers.

Wie de begrafenis van Vivaldi heeft betaald, is niet bekend. Zijn begrafenis was in ieder geval eenvoudig. Het graf zelf is later verdwenen. Tegenwoordig herinnert een gedenkplaat in Wenen aan de plaats waar Vivaldi vermoedelijk werd begraven.

De herontdekking van Vivaldi
Na zijn dood raakte Vivaldi snel op de achtergrond. Zijn muziek werd nog maar weinig uitgevoerd en ook in de muziekkritiek speelde hij lange tijd nauwelijks een rol. Dat veranderde geleidelijk, mede doordat zijn invloed op andere componisten opnieuw werd onderzocht.

Al in de achttiende eeuw was Vivaldi overigens bekend bij Johann Sebastian Bach. Bach bewonderde zijn muziek en bewerkte verschillende concerten van Vivaldi voor andere instrumentale bezettingen. Daardoor is duidelijk dat Bach Vivaldi’s muziek kende en zich erdoor liet inspireren.

De belangstelling voor Vivaldi kwam vooral in de twintigste eeuw opnieuw op gang. In 1926 werd een grote verzameling manuscripten met werken van Vivaldi teruggevonden, waarna musicologen steeds meer van zijn muziek konden bestuderen en uitvoeren. In de jaren daarna groeide de belangstelling snel. In 1939 werd tijdens een speciale Vivaldi-muziekweek een groot aantal van zijn werken uitgevoerd. De uitvoeringen werden enthousiast ontvangen en vormden een belangrijke impuls voor de verdere herwaardering van zijn muziek.

Sindsdien heeft Vivaldi een vaste plaats gekregen in het klassieke muziekrepertoire. Zijn concerten worden wereldwijd uitgevoerd en behoren tot de bekendste muziek uit de barok.

Een veelzijdig componist
Vivaldi schreef een groot aantal opera’s, cantates en religieuze werken. Daarnaast componeerde hij honderden concerten, waaronder meer dan tweehonderd vioolconcerten, en verschillende sonates en kamermuziekwerken.

Zijn concertstijl had grote invloed op de ontwikkeling van de instrumentale muziek in de achttiende eeuw. Hij speelde een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het soloconcert, waarin een solist tegenover een groter ensemble wordt geplaatst. Zijn heldere structuur, ritmische kracht en sterke contrasten zouden grote invloed hebben op latere componisten.

Ook Johann Sebastian Bach zag de waarde van Vivaldi’s muziek. Hij maakte verschillende bewerkingen van diens concerten. Daarmee droeg hij er mede aan bij dat Vivaldi’s muziek buiten Italië bekendheid kreeg.

Vivaldi wist in zijn muziek vaak een sterk beeldende en expressieve sfeer op te roepen. Dat is vooral goed te horen in zijn bekendste werk, De Vier Jaargetijden. De muziek roept beelden op van de natuur en van menselijke activiteiten en emoties. Daarmee was Vivaldi een belangrijke vertegenwoordiger van de programmatische en beeldende kant van de barokmuziek.

De Vier Jaargetijden
De Vier Jaargetijden (Le quattro stagioni) is een cyclus van vier vioolconcerten van Vivaldi. Het werk is zonder twijfel zijn bekendste compositie en behoort tot de populairste werken uit de klassieke muziek.

De vier concerten werden in 1725 gepubliceerd als onderdeel van een verzameling van twaalf concerten met de titel Il cimento dell’armonia e dell’inventione. De eerste vier concerten kregen de namen van de vier seizoenen: Lente, Zomer, Herfst en Winter.

Elk concert bestaat uit drie delen: een langzaam middendeel tussen twee snellere delen. Vivaldi schreef bovendien voor ieder concert een sonnet dat de gebeurtenissen en beelden beschrijft die in de muziek worden uitgebeeld. Daardoor krijgt de luisteraar als het ware een muzikale voorstelling van het betreffende seizoen.

De combinatie van muziek en concrete beelden maakt De Vier Jaargetijden tot een vroeg en bekend voorbeeld van programmatische muziek. Vivaldi droeg de verzameling op aan graaf Wenceslas van Morzin, een Boheemse edelman die tot zijn beschermers behoorde.

Vivaldi en Venetië
Vivaldi was sterk verbonden met zijn geboortestad Venetië. Het bruisende Venetië van de achttiende eeuw, met zijn feesten, optochten en vele culturele activiteiten, vormde een kleurrijke omgeving voor de componist.

De stad was een bijzondere combinatie van licht en water, kleur en vorm, zang en levendigheid. Kunstenaars als Titiaan, Tiepolo, Canaletto, Veronese en Guardi legden verschillende aspecten van die Venetiaanse wereld vast in hun schilderijen. Ook in Vivaldi’s muziek klinkt iets van de energie en levendigheid van zijn stad door.

Anna Girò: zangeres en vertrouwelinge van Vivaldi
Anna Girò, ook wel Anna Giraud genoemd, werd rond 1711 in Mantua of Venetië geboren. Haar vader was van Franse afkomst en werkte als pruikenmaker. Vivaldi ontmoette haar waarschijnlijk tijdens zijn verblijf in Mantua.

Anna werd zangeres en werkte nauw met Vivaldi samen. In 1724 of 1725 trad zij voor het eerst op in een van zijn opera’s. Vanaf dat moment zong zij regelmatig rollen in opera’s van Vivaldi, die haar zangcarrière ook begeleidde.

Over de persoonlijke relatie tussen Vivaldi en Anna Girò is veel geschreven. Zij verbleef samen met haar oudere halfzus Paolina in de omgeving van Vivaldi en reisde met hem mee. Vivaldi benadrukte tegenover anderen dat er geen sprake was van een ongepaste relatie. Wat hun precieze verhouding was, is echter niet met zekerheid vast te stellen.

Anna Girò bleef gedurende vele jaren nauw met Vivaldi verbonden en trad in verschillende van zijn opera’s op. Zij was daarmee niet alleen een vertrouwelinge van de componist, maar ook een belangrijke zangeres binnen zijn operapraktijk.

Na Vivaldi’s dood keerde Anna terug naar Venetië. Zij overleed daar in 1750.

Luister naar de muziek van Antonio Vivaldi

De vier jaargetijden (Le Quattro stagioni), lente (Primavera).

De vier jaargetijden (Le Quattro stagioni), Zomer (L’estate).

De vier jaargetijden (Le Quattro stagioni), herfst (Autunno).

De vier jaargetijden (Le Quattro stagioni), Winter (L’inverno).

Concert voor twee violen.

Vivaldi’s Glorie.

Concert voor twee mandoline.

Nulla in mundo pax sincera.

Agitata da due venti.

Alleluia.

Mede geschreven door Ilse Steel

Bronnen:
Vivaldi Een componistenleven in beeld Atrium
Muziek zonder woorden Kluwer
Spectrum componisten van A tot Z