Jaren 50



 

12. Verboden boeken

Geschreven door Ilse Steel

(klik op de plaatjes om ze te vergroten)

                    

In het katholieke zuiden werd in 1924, door de fraters van Tilburg, de ‘Keurraad voor Roomsche Jeugdlectuur’ opgericht, waarin zes congregaties van mannelijke onderwijsgevenden waren vertegenwoordigd. De keurraad stelde zich ten doel mee te werken aan de realisatie van ‘goede roomsche lectuur’.

Tussen 1925 en 1960 werd door de drukkerij van het RK Jongensweeshuis de jaarlijkse ‘Rafaëlcatalogus’ uitgegeven, waarin de goedgekeurde jeugdboeken stonden. Boeken die geschikt werden geacht kregen een ‘Keurraadstempel’. Dit stempel gaf een waarborg voor de inhoud, namelijk een ‘positief goed’ roomsch-katholiek jeugdboek.

De Nederlandse overheid doet in 1941 een oproep om de verspreiding van stripverhalen tegen te gaan. De vaak gewelddadige verhalen zouden schadelijk zijn voor de jeugd en zelfs criminaliteit uitlokken. Openbare bibliotheken lenen geen strips meer uit en kinderen mogen ze van hun ouders niet meer lezen. Ook jeugdblaadjes met stripverhalen krijgen het zwaar te verduren. Donald Duck is hét voorbeeld van lectuur die slecht is voor kinderen. Meer dan 80% van de bibliotheken was destijds katholiek en stonden onder streng toezicht, geen boek kwam er binnen dat iets negatiefs zei over het katholieke geloof.

Vanzelfsprekend waren ook onzedelijke boeken of boeken waarin het socialisme werd gepropageerd, beslist uitgesloten. Lijsten van aanbevolen boeken moesten de bibliotheekhouder helpen om verantwoorde keuzes te maken. Protestanten maakten zich al even druk om de leescultuur van het volk. Net als bij de katholieken werd er een verwoestende kracht toegekend aan slechte literatuur. Als ‘jongelingen’ zich bezondigden aan de verkeerde boeken dan waren zij reddeloos verloren. Anders dan bij de katholieken was er geen instrument van buitenaf, maar een ‘innerlijke censuur’ die de gelovigen hielp bij de boekenkeuze.

De talrijke volksbibliotheken van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen waren in theorie neutraal, maar bij bestudering van de collecties wordt duidelijk wat de deftige bibliotheekbestuurders als ongewenst zagen voor het volk. Sommige boeken van Louis Couperus, zoals “De stille kracht” (1900) of “De berg van licht”, kwamen de deur niet in, vermoedelijk wegens de decadente atmosfeer, de fatalistische teneur en de vage homo-erotische thema’s. Zola was ook absoluut taboe, net als andere naturalistische schrijvers. De Tachtigers waren in deze bibliotheken schaars vertegenwoordigd. Censuur vertoonde standsverschil. De deftige burgerij las graag romans van Zola, maar wendde al haar invloed aan om ze vanwege de mogelijke demoraliserende invloed te weren uit de volksbibliotheken.

Index en censuur

De Index van Verboden Boeken mag zich verheugen in een algemene bekendheid, hoewel alleen katholieken zich eraan hoefden te houden. Minder bekend is dat de katholieke boekenwet bestond uit de “Index” die alleen individuele boeken óf het hele oeuvre van schrijvers veroordeelde, en pauselijke wetten die verboden genres opsomden. Nederlandse katholieken was het bijvoorbeeld verboden een blik te slaan in de socialistische krant “Het” Volk of zich te verdiepen in boeken van Multatuli. Maar noch “Het Volk”, noch de werken van Multatuli kwamen ooit op de Index.

Literatuur zorgde door de eeuwen heen voor grote beroeringen binnen kerk en staat

In 1559 verschijnt de index van verboden boeken, “Index Liborum prohibitorum” (Index van verboden boeken), opgesteld door een bepaalde afdeling van R-K Congregatie voor de geloofsleer, door paus Paulus de VI ingesteld. Met deze lijst wilde de paus de katholieken het lezen van heel wat boeken verbieden, omdat deze de lezers schade zouden doen. De eerste lijsten van verboden boeken verschenen in Nederlanden in 1529. Het is nog niet zo lang geleden dat de katholieke kerk bij ons een index van verboden boeken hanteerde en op die manier de censuur tot ver in de twintigste eeuw in stand hield.

De laatste was de lijst van 1948, en wordt binnen de roomse kerk slechts als een historisch document beschouwd, waarna echter nog veel nieuwe werken werden verboden; paus Johannes 23ste verhinderde elke nieuwe toevoeging. Deze lijst omvatte ongeveer 4.000 titels die geacht werden ketterij te bevatten, ofwel moreel verwerpelijk ofwel te expliciet seksueel te zijn.

Op 14 juni 1966 schaft Paus Paulus VI de index van verboden boeken af waarna lijsten werden gepubliceerd van te ontraden boeken ! Auteurs waarvan werk op de lijst stond, werden wel aangemoedigd hun werken aan te passen zodat ze van de lijst konden worden afgevoerd, en om hun werk voor publicatie te laten lezen. Religieuze en politieke machthebbers hebben boeken vaak als een bedreiging ervaren.

Het beruchtste voorbeeld is “Mein Kampf” uit 1925, waarin Adolf Hitler zijn politieke ideeën uiteenzette. Het mag in Nederland nog altijd niet worden herdrukt. De prikkeling van het verbodene bereikte vaak het tegenovergestelde, dat men juist de verboden boeken wilde lezen, en men zich niet tegen liet houden door een verbod van kerk en staat ! “De Index” was in de katholieke wereld zeer invloedrijk. Jaren lang was het in katholieke landen zoals België, Polen en Ierland erg moeilijk om exemplaren van boeken te vinden die op de Index stonden. In 1988 werd “The Satanic Verses” (De duivelsverzen) van Salman Rushdie verboden. Sterker nog: er werd een fatwah over de schrijver uitgesproken. Hij zou in alle toonaarden verraad plegen aan de koran, en zich schuldig gemaakt hebben aan belediging van de profeet. Vanaf het moment dat het boek verscheen leefde de schrijver ondergedoken. Pas in september 1998 herriep de Iraanse religieuze leiding de doodstraf voor Salman Rushdie.

Enkele voorbeelden van verboden boeken in Nederland en België, in de jaren vijftig

Lodewijk Van Deyssel

(1864-1952)

 

Van Deyssel

Lodewijk van Deyssel was een pseudoniem van de Karel Joan Lodewijk Alberdingk Thijm. Aanvankelijk voelde Lodewijk zich sterk aangetrokken tot het Frans naturalisme, later richtte hij zich meer op mystieke levenswaarden. Hij stond bekend om zijn vlijmscherpe en ironische kritieken. “Een liefde” bevat, bij de heruitgave in 1974, (ongecensureerde druk van 1887), tal van autobiografische elementen. Zevenentachtig jaar na eerste verschijning sloeg deze roman bij het publiek dermate aan dat tussen 1974 en 1978 acht herdrukken het licht konden zien. Van Deyssel was een gevoelige artiest begenadigd met een machtig observatievermogen en een scherp oog voor details. Hij is een van de groten uit de Nederlandse letteren.

 

Jacob Israël de Haan

(1881-1924)

“Pijpelijntjes” van De Haan zorgde bij verschijning in 1904 voor veel opschudding toen bleek dat de roman op bestaande personen was gebaseerd. De arts A. Aletrino – die geportretteerd was als een van de hoofdpersonen – kocht de eerste druk van het boek zoveel mogelijk op. De Haan liet daarop een tweede, herschreven versie verschijnen, waarin Aletrino veel minder herkenbaar was. De tweede versie is wat openhartiger en bevat ook een aantal verduidelijkingen. Jacob Israël de Haan werd vermoord te Jeruzalem op 30 juni 1924.

De Haan

De zoon van Dik Trom, 1907

De avonturen van Kuifje in de Sovjet-Unie, 1930

 

C.J. Kievit

(1858-1931)

Onder het kopje ‘Verboden’ publiceert het ‘Nieuwsblad voor den Boekhandel’ in 1941 een lijst van titels van boeken en namen van schrijvers ‘welke door de Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des S.D’ zijn verboden. Een van deze titels is: “De zoon van Dik Trom”. Tijdens de oorlog moet de scène met de bestorming van het sneeuwkasteel, waarin de jongens het Hollandse en Duitse leger spelen, gecensureerd zijn. Tot in de laatste, gemoderniseerde, uitgave wordt er in “De zoon van Dik Trom” niet meer “Weg met de Duitschers !” geroepen. De destijds door opvoeders verguisde verhalen werden al snel heel populair bij de jeugd.

Hergé

(1907-1983)

Hergé, pseudoniem van Georges Remi. Van het eerste Kuifje album, “Tintin reporter du petit ‘Vingtieme’ au pays des Soviets” verschijnt slechts één druk. Hergé is niet tevreden over zijn tekenstijl en over zijn politieke stellingname. Hij weigert het album te laten herdrukken. Het album neemt een zeer uitgesproken politieke houding aan. Het toont duidelijk de vooroordelen die veel Europeanen van toen koesterden over de Sovjet-Unie: een wreed land vol honger en boeven waar de arme bevolking wordt bestolen door de regering. Hergé verklaarde later dan ook dat hij behoorlijk naïef was geweest met dit verhaal, ook al zat er een kern van waarheid in. De strip kwam namelijk uit in het jaar waarin Stalin de macht over de Sovjet-Unie overnam en diens heerschappij leidde tot misstanden als de Oekraïense hongersnood die een paar jaar na het uitbrengen van de strip plaats vond.

De dokter en het lichte meisje 1951. De IDIL kwalificeert de roman in 1951 als Verboden en Streng voorbehouden Lectuur’ omdat de roman zinnenprikkelend zou zijn. Op grond van deze kwalificatie verzoekt de hoofdinspecteur van politie te Sittard dat de roman uit de etalages van boekhandels wordt verwijderd. In 1952 verbiedt ook de ASKB het boek. Het boek is deels een beschrijving van een liefde van Vestdijk, en deels een beklemmende beschrijving van het opkomende nationaal-socialisme in Duitsland.

Simon Vestdijk

(1898-1971)

 

Vestdijk

In “De dokter en het lichte meisje” verwerkte de schrijver Simon Vestdijk zijn ervaringen als waarnemend huisarts. Bij verschijnen deed deze roman veel stof opwaaien. Hoofdpersoon van deze nog altijd zeer moderne roman is de filosofisch ingestelde jonge arts Schildkamp, die er een nogal onconventionele levensvisie op na houdt betreffende vrouwen, vooral doktersvrouwen. Plots lijkt hij tot inkeer te komen.

Citaat S. Vestdijk: “Een goed huwelijk is van een prettiger heidense zinnelijkheid doortrokken dan de sombere en schichtige affaires der verleiders.”

 

Mr. A. Roothaert

(1898-1989)

 

Roothaert

“Doctor Vlimmen” uit 1936 van de jurist en schrijver Mr. A. Roothaert. De reacties van katholieke zijde bleven niet uit: Kwaadaardig en venijnig, een schandelijk boek ! Roothaerts tochten, eind jaren twintig, met zijn vriend de dierenarts Huub Pulles in diens T-fordje door het Brabantse platteland en een authentieke echtscheidingszaak – niet de zijne – vormden de basis voor deze sleutelroman. De felle aanklacht tegen de roomse gezagsdragers zette in die kringen het nodige kwaad bloed.

De veelal volgzame katholieken werden natuurlijk nieuwsgierig en zo groeide “Doctor Vlimmen” uit tot een bestseller. Het boek werd drie maal verfilmd.

 

Gerard Walschap

(1898-1989)

 

Walschap

“Houtekiet” uit 1939 van Gerard Walschap. De geschiedenis van de primitieve natuurmens Jan Houtekiet, de grondlegger van het Vlaamse heidedorp Deps, die in deze roman naar voren treedt als een verpersoonlijking van ongebreidelde oerkracht en hartstocht, van een naturalistische levenslust die zich in geen godsdienstig kader laat inpassen.

Dit werk, dat bij verschijnen nogal beroering wekte, betekende voor Walschap voor een ogenblik de bevrijding uit alles wat hem beklemde. “Velen krijgen meer liefde dan ze verdienen”. Het leven van Walschap werd gedomineerd door een innerlijke tweestrijd vooral op het gebied van het geloof.

 

J. de Kadt

(1897-1988)

 

De Kadt

“Het fascisme en de nieuwe vrijheid” uit 1939. In dit boek omschreef De Kadt het fascisme als “het tot een haatgrens verwrongen en verstard gezicht van de verlangens en behoeften van onze tijd’. Deze nieuwe politieke beweging, die eerst in Italië en vervolgens in Duitsland de macht had veroverd, was een uiting van protest tegen de verheerlijking van de ‘maagmens’ waaraan zowel liberalisme, sociaal-democratie als communisme zich schuldig maakten.

In dit boek gaf hij een scherpe analyse van het fascisme en nationaal-socialisme en voorspelde hij dat de nieuwe wereldoorlog die op uitbreken stond maximaal vijf jaar zou duren.

 

Theun de Vries

(1907-2005)

 

De Vries

De novelle “W. A – Man” verscheen in 1944 als clandestiene uitgave bij de Doezende Dar (Bezige Bij) onder het pseudoniem M. Swaertreger. Na de oorlog is het nog enkele malen opnieuw uitgegeven.

De zoon van een arme Amsterdamse kruidenier sluit zich in de jaren 30 aan bij de NSM, omdat hij gelooft dat deze voor betere levensomstandigheden zal zorgen. De novelle W.A – Man werd in 1945 bekroond met de Staatsprijs voor Verzetsliteratuur.

 

Marnix Gijsen

(1899-1984)

 

Gijsen

Marnix Gijsen is een pseudoniem van Jan Albert Goris. Het boek van “Joachim van Babylon” uit 1947. De geschiedenis van ‘Suzanna in het bad’ uit de apocriefe boeken van het Oude Testament. Na de dood van zijn vrouw, toonbeeld van deugdzaamheid, doet Joachim in een wrange biecht het verhaal van hun leven uit de doeken. Zoals dat Suzanna niet in staat was om werkelijk lief te hebben, zo raakte ook Joachim weliswaar ontvlamd door haar fabelachtige schoonheid maar niet door echte liefde. Suzanna leeft in alle eer en deugd een sociaal leven, Joachim het zijne in gelatenheid, zoekend naar eenzaamheid.

 

Willem Frederik Hermans

(1921-1995)

 

Hermans

Willem Frederik Hermans, “De tranen der acacia’s”. Toen het boek in 1949 verscheen, herkende een hele generatie zich in dit pessimistische levensgevoel. De eerste grote roman van Willem Frederik Hermans, die opschudding veroorzaakte vanwege het zogenaamde onzedelijke karakter, ging over de naoorlogse actualiteit. Ruim een halve eeuw later is de actualiteit vanzelfsprekend veranderd, maar de zeggingskracht van de roman is dat geenszins. Want behalve een perfecte demonstratie van Hermans kijk op de wereld, is “De tranen der acacia’s” een schitterend en tijdloos portret van een ontwortelde jonge man die niet weet waar hij met zijn jeugd, ambities en onzekerheden heen moet.

De wereld waarin hij leeft is onherbergzaam en ondoorgrondelijk, idealen zijn failliet. Alles ademt leegte en walging. Hermans was er een meester in om zijn ogenschijnlijk realistische verhalen – over de oorlog, de wetenschap of de (politieke) actualiteit – te vermengen met bovennatuurlijke droomvertellingen. Toch bevatten Hermans’ boeken ook de nodige humor en vitaliteit, zodat de lezer niet stikt in de zwartgalligheid.

Hugo Claus

(1929-2008)

 

Claus

Hugo Claus schreef “De Metsiers” op negentienjarige leeftijd. Het boek werd, uitgegeven in 1950. De ASKB, Algemeen Secretariaat voor Katholieke Boekerijen, verbiedt het boek hetzelfde jaar omdat het op grond van de ‘Christelijke Zedenleer’ of op grond van de ‘Natuurwet’ voor de meeste lezers verderfelijk moet worden geacht. De Informatiedienst betreffende Lectuur (IDIL) acht in 1958 een herdruk als verboden lectuur.

Het boek is sterk geïnspireerd door William Faulkners kortverhaal “As I Lay Dying”, in het bijzonder door het gebruik van meervoudig vertelperspectief.

De Metsiers is het verhaal van een Vlaamse boerenfamilie tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Han B. Aalberse

(1917-1983)

 

Aalberse (links) met de Deense uitgever Jarl

Borgenen zijn vrouw in 1959

Han. B. Aalberse, pseudoniem van Johannes van Keulen. “De liefde van Bob en Daphne deel 2” 1955. In totaal drie romans die handelen over jeugdige ontdekking van de seksualiteit. Geen van drieën van literaire waarde, wel van belang door de justitiële belangstelling die de boeken en schrijver genoten vanaf 1959 tot halverwege de jaren zestig. Het verschijnen van deze boeken was voor het Ministerie van Justitie aanleiding voor een proces over het erotische karakter van deze romans en de vrijheid die de schrijver zich daarbij had gepermitteerd. Hoewel Aalberse altijd heeft volgehouden opvoedende bedoelingen te hebben gehad met zijn boeken werd hij toch in tijdelijke hechtenis genomen.

Diverse auteurs van naam, zoals Victor E. van Vriesland, Adriaan van der Veen en Jef Last namen het op voor de schrijver. Zijn zaak werd bovendien verdedigd door advocaat en kunstminnaar Arie Mout (1900-1978), die door zijn grote belezenheid in staat was de beschuldiging van “aanstotelijkheid van de eerbaarheid” met een beroep op de internationale literatuur uit verleden en heden te ontkrachten. Aalberse kreeg uiteindelijk een symbolische boete en zijn boeken werden in beslag genomen (en weer vrijgegeven). De Bob en Daphne boeken verschenen in Duitsland, Denemarken en Zweden. De Bob en Daphne-processen hebben er toe bijgedragen dat er in Nederland een grotere persvrijheid voor erotisch werk is gekomen, zodat dit niet meer onder de toonbank ligt.

Louis Paul Boon

(1912-1979)

 

Boon

Louis Paul Boon, schrijver, dichter en kunstschilder. “De paradijsvogel” uit 1958 is een visionair boek gebleken. Alsof Boon een aantal wezenlijke veranderingen van onze huidige tijd heeft voorvoeld. Het boek valt uiteen in twee grote delen: enerzijds het mythische relaas van Tubal-Kain, dat zich afspeelt in primitieve tijden, en anderzijds de hedendaagse lotgevallen van vrouwenmoordenaar Wadman, bokser en schijnechtgenoot Vulcan Fiber en de quasi-wetenschappelijke E.H. Ramadhoe.

Alles wat de mensen in dit boek bewerkstelligen wordt hun ingegeven door een erotiek die op een zijspoor is geraakt. Het menselijk handelen is moreel noch immoreel van karakter, maar amoreel. Vandaar de ondertitel van dit boek: ‘relaas van een amorele tijd’. Direct na verschijnen verbiedt de Algemeen Secretariaat voor Katholieke Boekerijen, Vlaamse organisatie voor katholieke bibliotheken (ASKB)de roman. In de roman heeft Boon het over godsdienst als verdringer van de seksualiteit. Al eerder kregen zijn romans “Abel Gholaerts” (1943) en “Vergeten straat” (1946) van het ASKB het predikaat ‘Verboden Lectuur’.

Buitenlandse verboden boeken oud & nieuw

Choderlos de Laclos

(1741-1803)

 

De Laclos

“Les liaisons dangereuses” uit 1782. Een klassiek en tijdloos meesterwerk. Choderlos de Laclos werd geboren in Amiens in een familie van lage adel. Hij hield zich bezig met literatuur en bezocht graag de Franse salons.

Hij schreef poëzie en libretto’s. Choderlos de Laclos schreef het boek als aanklacht tegen de heersende moraal; of beter: het gebrek eraan. Hij werd daarin echter niet begrepen en werd angstvallig gemeden in het sociale milieu. Het boek werd meerdere malen succesvol werd verfilmd, onder andere door Stephen Frears met in de hoofdrollen John Malkovich en Glenn Close.

 

D.A.F. de Sade

(1740-1814)

In “De 120 dagen van Sodom” uit 1785 van D.A.F. de Sade komen een hertog, een bisschop, een president en een zekere Durcet op een kasteel bijeen om enige maanden lang een orgie te houden met hun dochters, die ze onderling uitgehuwd hebben, en een aantal jonge mannen en vrouwen die zijn ingehuurd als seksueel personeel. De uitspattingen die beschreven worden staan in het teken van de absolute macht die de heren in het van de buitenwereld afgesloten kasteel over de anderen, die daar overigens vaak graag mee instemmen, kunnen uitoefenen.

In een toespraak aan het begin maakt de hertog duidelijk wat de functie van de macht in de maatschappij ten diepste is. Daarmee is dit geschrift van De Sade meer dan pornografie, namelijk een visie op de politiek als een soort helse samenzwering van de laagste motieven. De ondergeschikten dienen slechts één deugd te hebben: gehoorzaamheid. De boeken van de Sade blijven ook voor moderne lezers, die wel wat gewend zijn, buitengewoon schokkend door het extreme standpunt over mens en wereld dat de schrijver inneemt. Eind jaren vijftig van de vorige eeuw nog werden in Frankrijk processen gevoerd tegen uitgevers van zijn werk, tien jaar later gebeurde hetzelfde in Engeland. Het boek werd in 1975 verfilmt door Pier Paolo Pasolini.

F.M. Dostojevski

(1821-1881)

 

Dostojevski

“Schuld en boete” 1866 van Dostojevski en “Misdaad en straf”. Dostojevski gaat in “Misdaad en Straf” uit van het bestaan van een soort Übermensch. De hoofdpersoon, Raskolnikov, suggereert dat sommige mensen zo goed zijn, dat wetten die zijn opgesteld door middelmatige mensen niet op hen van toepassing zijn. Effectief staan ze dus boven de wet. Tegen het decor van het negentiende-eeuwse Sint-Petersburg voert Dostojevski in dit meesterwerk een rariteitenkabinet van personages op, onder wie een goede moordenaar, een vrome hoer, en een weerzinwekkende schuinsmarcheerder.

Het veelzijdig genie van Dostojewski komt in “Schuld en boete” zeer tot zijn recht. Met een geniale blik heeft Dostojewski de menselijke ziel doorzien en inzichten uitgesproken, die later door de psychoanalytici zouden worden bevestigd. “Schuld en boete” getuigt bovenal van de wereldbeschouwing van zijn auteur, van datgene wat men het ‘Russische christendom’ noemt. “Misdaad en straf”, een monument in de romankunst, met thema’s die onveranderd actueel zijn. Citaat van F. Dostojevski: “Als u in staat bent uzelf de vraag te stellen: ‘Ben ik verantwoordelijk voor mijn daden of niet ?’ bent u verantwoordelijk.”

Alberto Moravia

(1907-1990)

 

Moravia

Alberto Moravia, schrijver en journalist, was het pseudoniem van Alberto Pincherle. Moravia’s debuut, “De onverschilligen” uit 1929, sloeg in het kleingeestige Italië van de jaren twintig en dertig in als een bom, en is een van de hoogtepunten uit het werk van Alberto Moravia. Hij schreef dit boek op tweeëntwintigjarige leeftijd. De roman verhaalt van drie dagen uit het leven van een gezin in Rome dat erin slaagt de indruk te wekken welgesteld te zijn, terwijl het aan de rand van de armoede leeft. De onderlinge verhoudingen worden gekenmerkt door een gebrek aan communicatie, egoïsme en berekening.

Door hun onvermogen om werkelijk te haten en lief te hebben, zijn zij veroordeeld tot onverschilligheid, wat hen belet hun uitzichtloze leven te veranderen. Onderhuids is de roman een scherpe aanval op de Italiaanse middenklasse aan de vooravond van het fascisme. Net als andere boeken van Moravia werd “De onverschilligen” tijdens de jaren dertig verboden. Alberto Moravia moest tijdens de jaren van het fascistische regime in Italië zijn artikelen onder een pseudoniem publiceren vanwege de problemen die hij door zijn literaire werk met de regering kreeg. Moravia is een van de belangrijkste, maar tevens een van de meest omstreden auteurs van het naoorlogse Italië.

Anaïs Nin

(1903-1977)

 

Nin

“Henry en June” 1931-1932 van Anaïs Nin. Aan het begin van de jaren dertig ontmoet Anaïs Nin, die getrouwd is met de welgestelde maar keurige en saaie bankier Hugo Guiler, de dan nog onbekende schrijver Henry Miller in Parijs. Hij voelt zich onmiddellijk tot haar aangetrokken en zij tot hem – én tot zijn beeldschone vriendin June. Er ontwikkelt zich een driehoeksrelatie, die even heftig als verwarrend is. Het levert een storm aan emoties op bij haar en de mensen om haar heen. Het hele boek werkt toe naar het moment dat June terugkomt en iedereen zijn eigen keuzes zal moeten maken.

“Henry en June” verscheen pas negen jaar na de dood van Anaïs Nin, en hoewel ze elke zin erin geschreven heeft, heeft ze het niet zelf gecomponeerd. Het boek werd door haar uitgever samengesteld uit haar ‘ongekuiste’ oorspronkelijke dagboeken. De stukken in haar dagboek ‘The Journal of Love’ uit 1931-1932 over haar gepassioneerde affaire en vriendschap met de Amerikaanse schrijver Henry Miller en diens vrouw werden in 1990 door Philip Kaufman verfilmd onder de titel “Henry & June”. Nin was een van de meer bekende literaire schrijvers van Erotica. Zij schreef een groot aantal erotische werken, waarvan “The Delta of Venus” het bekendst is.

Bertolt Brecht

(1898-1956)

 

Brecht

“Driestuiversroman” uit 1934 van Bertold Brecht, spelend in het Londen van 1902. De Boerenoorlog woedt en het klimaat is gunstig voor minder oorbare praktijken. Macheath behoort tot het inbrekersgilde en slaagt er in al zijn concurrenten van de markt te verdringen. De zakenman Peachum heeft een netwerk van bedelaars opgezet, dat hem behoorlijk wat slappe was oplevert. Door de bitter-cynische blik van Brecht is de drie-eenheid criminaliteit-kapitalisme-fascisme in dit boek onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het boek kon in 1934 niet meer in Duitsland worden gepubliceerd – zijn eerdere werk werd ook al door de nazi’s op de brandstapel gegooid.

 

Adolf Hitler

(1889-1945)

“Mein Kampf” van Adolf Hitler is het enige strafrechtelijk verboden boek in Nederland. Niet omdat het aan zou zetten tot haat, maar omdat de Nederlandse staat het auteursrecht heeft, en het herdrukken van het boek tot nu toe verboden heeft. De verkoop van het boek, ook tweedehands, is eveneens verboden. Een exemplaar van het boek bezitten of uitlenen is echter niet verboden. “Mein Kampf”, in Nederland uitgegeven als “Mijn Kamp”, (1939) is het boek van Adolf Hitler dat zijn ideeën over Duitsland, ras, en politiek bevat.

Het eerste deel is door Hitler grotendeels tijdens zijn gevangenschap in 1924 in Landsberg am Lech gedicteerd en is met het oog op publicatie bewerkt door Rudolf Hess, en medestanders. Minder bekend is de grote en directe invloed van dr. Karl Haushofer, een befaamde Duitse geopoliticus. Ook enige denkbeelden van Henry Ford zijn letterlijk vermeld. Het boek wordt vaak als gevaarlijk gezien omdat iedereen het erover heeft, maar weinigen het boek gelezen hebben.

Diegenen die een eenvoudig boek, met een gemakkelijk te begrijpen theorie verwachten, komen bedrogen uit. Het boek is allerminst gemakkelijk te lezen. Het is zeker geen literair hoogstandje, en vervalt regelmatig in herhaling. Het is net als zoveel ideeën van Hitler bombastisch te noemen. Het verbod op “Mijn Kamp” vergroot alleen de mythevorming en de aantrekkingskracht. Vandaar de nog steeds grote belangstelling voor Hitlers boek, “Mijn Kamp”!

Pauline Réage

(1907-1998)

 

Réage

“Het verhaal van O” van Pauline Réage. Toen het pornografische, sadomasochistische “verhaal van O” in 1954 verscheen, dacht iedereen dat het door een man geschreven was, ook al stond de auteursnaam Pauline Réage op de omslag. Paulines minnaar, Jean Paulhan, lid van de Academie Française en werkzaam bij de vermaarde Parijse uitgeverij Gallimard, maakte in haar bijzijn de opmerking dat een vrouw geen erotische roman kon schrijven. Pauline Reage begon, met zijn medeweten, direct aan een erotisch boek.

De vrouwelijke hoofdpersoon uit “Het verhaal van O” geeft zich gewillig over aan de fantasieën van haar minnaar René, zijn vriend Sir Stephen, en andere, anonieme personen. Ze wordt geblinddoekt, geketend, geslagen, gedwongen maskers te dragen en ‘voortdurend beschikbaar’ te zijn. Het boek veroorzaakte een enorm schandaal dat tot een rechtszaak leidde. Toen bleek het ook nog geschreven te zijn door de intellectuele en bijna preutse schrijfster Dominique Aury onder het pseudoniem Pauline Réage. Dominique Aury (1907-1998) maakte pas in 1994 bekend dat zij het was die onder het pseudoniem Pauline Réage “Het verhaal van O” had geschreven.

Edith Templeton

(1916-2006)

 

Templeton

“Gordon” uit 1966 van Edith Templeton. In de jaren vijftig zorgde Edith Templeton al voor opschudding met een handvol sensuele verhalen in The New Yorker. Toen “Gordon” in Engeland en Duitsland verscheen werd het boek onmiddellijk verboden. Een zeer erotische roman, die bovendien sterk autobiografisch leek, was iets te veel van het goede. Templetons proza is helder en licht, zeer Engels, en vormt een merkwaardig maar onweerstaanbaar contrast met de duistere en sensuele materie die ze behandelt. Zij was een van de weinige vrouwen die dit terrein, dat voorbehouden leek aan auteurs als Norman Mailer, Henry Miller en Philip Roth, beheerste.

Het boek vertelt het verhaal van Louisa Walbrook en haar affaire met Richard Gordon, een psychiater die haar seksueel onderwerpt en vernedert en door wie ze haar zelfrespect en onafhankelijkheid verliest. Na verloop van tijd worden de rollen echter omgedraaid en wordt Gordon het slachtoffer van de erotische grillen van Louisa Walbrook. Onder die naam werd het boek oorspronkelijk gepubliceerd. Pas in 2003 stemde de auteur erin toe dat haar eigen naam op de omslag kwam.

Kurt Vonnegut

(1922-2007)

 

Vonnegut

“Slachthuis Vijf”, of “De kinderkruistocht” uit 1969 van Vonnegut. De schrijver was zelf aanwezig in Dresden in 1945 toen de geallieerden de stad platbombardeerden. Hij overleefde de aanval doordat hij met zijn medegevangenen schuilde in de zeer diepe koelkelders van het slachthuis waar hij als krijgsgevangene te werk was gesteld. Deze ervaring heeft een zodanige diepe indruk op Vonnegut gemaakt dat hij ondanks vele pogingen, pas 25 jaar later deze stof in een roman kon verwerken. “Slachthuis Vijf” stond bovenaan de bestsellerlijst en bezorgde Vonnegut de cultstatus. Veel scholen en bibliotheken verboden het werk door de seksuele inhoud, harde taal en de uitbeelding van geweld.

Het boek verscheen in 1969, op een moment dat de Amerikaanse samenleving in een diepe crisis verkeerde. Het boek, dat zich fel tegen de oorlog in Vietnam keert, kende veel bewonderaars maar nog meer tegenstanders. De tegenstanders wilden vooral de jeugd waarschuwen tegen het gevaar van de roman en verbrandden het boek in het openbaar. Tevergeefs. Het verhaal van Billy Pilgrim, die het gruwelijke bombardement van Dresden op 13 februari 1945 meemaakt, sprak vooral de flower power jeugd enorm aan. Vonnegut’s werk wordt gekenschetst door een absurdistische mengeling van zwarte humor, satire en science fiction. Wederkerend thema in Vonneguts oeuvre is het belang van menselijk fatsoen in een wereld vol gekte, chaos en pijn. Hoe moeilijk is het om een fatsoenlijk mens te blijven als de omstandigheden onfatsoenlijk zijn of worden.

Salman Rushdie

(geboren 1947)

 

Rushdie

“De duivelsverzen” uit 1988 van Salman Rushdie. Nooit is er zoveel internationale verontwaardiging over een literaire roman geweest als over “De duivelsverzen”. Overal ter wereld braken protesten uit. Zelden ook heeft een auteur zo ernstig geleden onder de publicatie van een van zijn romans. Ayatollah Khomeini sprak in 1989 een ‘fatwa’ over de schrijver uit. Rushdie dook onder en dat bleek geen overdreven maatregel. De Japanse vertaalster van “De Duivelsverzen” werd vermoord en er vond een aanslag plaats op de Noorse uitgeefster van het boek. Rushdie moet voortaan een beveiligd leven leiden.

Het boek, “De duivelsverzen”, is een fascinerende, bij tijd en wijle een uiterst humoristische mengeling van avonturen, dromen en mythes, van feiten en fictie, van filosofie, religie en literatuur. Centraal staat de strijd tussen goed en kwaad, belichaamd door twee mannen die op miraculeuze wijze heelhuids uit een gekaapt vliegtuig komen vallen. “De duivelsverzen” werd door moslims verbrand.

Enkele andere ‘gevaarlijke’ boeken !

Johann Wolfgang von Goethe

(1749-1832)

 

Goethe

Johann Wolfgang von Goethe, schrijver, dichter, wetenschapper en filosoof. In 1774 verscheen “Das Leiden des jungen Werthers” dat Goethe in enkele weken geschreven had en wat hem blijvende bekendheid zou geven. Het verhaal over de romantische dweper Werther die zelfmoord pleegt als hij zijn heftig begeerde liefde Lotte niet kan krijgen, sloeg enorm aan in heel Europa.

Het werd met gretigheid gelezen door romantische jongemannen, die zich in navolging van de hoofdpersoon Werther in het blauw en geel kleedden en soms zelfmoord pleegden.

Het boek veroorzaakte een golf van emotie in Duitsland. Het boek werd zowel krachtig veroordeeld als tot boek van de eeuw verheven. Overal werd het boek verboden, omdat men het als zedeloos en losbandig beschouwde.

Maria Monk

(1816- 1839)

 

Maria

Maria, een Canadese non, publiceerde in 1936 een sensationeel en onthullend boek, “De zwarte non”. Maria schreef dat er tussen het nonnenklooster in Montréal en het nabijgelegen monnikenklooster een ondergrondse tunnel zou bestaan, waardoor nonnen en monniken elkaar heimelijk konden ontmoeten, om vervolgens alles te doen wat ze vanwege hun professie hadden afgezworen. Ze onthulde bovendien dat deze onkuise contacten regelmatig in een zwangerschap eindigden. Dat was al zeer schokkend voor die tijd. Het gruwelijkste van alles was echter dat de gebaarde baby’s vervolgens werden gedoopt, gedood, en in een kalkput gedumpt. Volgens het boek !

Zeven jaar na toetreding tot het klooster raakte ook Maria Monk naar eigen zeggen in verwachting. Om haar kind voor een gruwelijke moord te behoeden, besloot zij te vluchten en haar ervaringen op papier te zetten. Na de verschijning van haar boek ontstond grote publieke verontwaardiging, ook al gevoed door een antikatholieke stemming in die dagen. De katholieke bisschop van Montréal stemde uiteindelijk – voornamelijk onder druk van protestante leiders – in met een onafhankelijk onderzoek. Kolonel William Leet Stone, hoofdredacteur van een voorname krant uit New York City, werd aangezocht om het onderzoek te leiden. Dat hield in dat Stone onder meer in Montréal met het boek in de hand de omgeving van kloosters vergeleek met de beschrijvingen uit het boek van Maria. Stone kwam uiteindelijk tot de conclusie dat de onthullingen in het boek van Maria Monk niet op waarheid berustte. Er was volgens Stone geen bewijs te vinden dat Maria ooit binnen de muren van het klooster geweest was. Hij publiceerde het boek: “Maria Monk en het klooster van Mon Dieu”. Van het ‘waargebeurde’ boek werden 300.000 exemplaren verkocht. Het boek werd in 1984 heruitgegeven door een uitgever van puzzelboeken ! Het gerucht ging dat Maria het aantal jaren dat ze beweerde in het klooster te hebben geleefd het beroep van prostituee uitoefende in Montréal. Maria Monk overleed in 1849 in de gevangenis op Welfare Island, New York City.

Corvin Wiersbitsky

(1812-1886)

Het boek “De Papenspiegel” uit 1848 van Corvin Wiersbitsky, was een verboden boek voor de rooms-katholieke lezer. Het ware gezicht van de Rooms-katholieke kerk, de geheime geschiedenis van de monniken, het misbruik van de biecht, de historie van pausin Johanna. Een gedetailleerde opsomming van feiten, binnen het reilen en zeilen van het Vaticaan, maar ook een stuk voorgeschiedenis (met name, voor het instituut ‘paus’ werd ingesteld). Wierbitsky baseerde zich voor zijn informatie uitsluitend op ‘authentieke’ documenten.

Emile Zola

(1840-1902)

 

Zola

“Nana” uit 1880 van Emile Zola. Deze negentiende-eeuwse roman toont ons het leven van het Parijse hoertje Nana. De mooie Nana verdient haar geld als prostituee en zangeres in Parijs. Door haar zinnelijke schoonheid en verleidingskunst verslindt ze mannen. De macht die ze over mannen heeft, weet ze genadeloos uit te buiten. Deze femme fatale heeft klanten tot in de hoogste kringen, en ieder van hen die op haar verliefd wordt, is verloren. Ze haat de hogere kringen, maar wil er tegelijkertijd bij horen om zich te wreken op het milieu waarin ze jarenlang heeft moeten verkeren.

Ze sterft aan de pokken, besmet door haar kind. In dit deel van de romancyclus ‘les Rougon-Macquard’ stelt Zola de onderkant van het Parijse leven aan de kaak, maar toch niet zo objectief als zijn naturalisme beweert te zijn. Voor de morele worsteling van b.v. graaf Muffat die bezeten raakt van Nana, toont hij geen enkel begrip. Dit boek werd door de R.K. boekenindex ooit veroordeeld. Van Zola stonden meerdere werken op de lijst van verboden boeken. “Nana” is een van de bekendste werken van Zola.

Lev Tolstoj

(1828-1910)

 

Tolstoj

“De Kreutzersonate” uit 1890 van Lev Tolstoj. De titel verwijst naar een vioolsonate van Beethoven, van wiens muziek Tolstoj een afkeer had. Toen het boek in 1890 verscheen ontstond meteen een controverse, omdat er zo duidelijk over seksuele relaties tussen man en vrouw werd verteld. Tolstoj zag zich dan ook verplicht achteraf een soort epiloog te laten verschijnen, waarin hij zijn stellingen expliciet verdedigde. Niet dat het iets hielp; hij werd uit de Orthodoxe kerk verbannen. In deze raamvertelling klaagt Tolstoj de toen heersende dubbele huwelijksmoraal aan !

De verteller van “De Kreutzersonate” wordt tijdens een treinreis aangesproken door een onbekende die hem zijn levensverhaal vertelt. Het gaat eerst over diens “losbandig” leven voor zijn huwelijk, dan zijn huwelijk en de catastrofe van de wittebroodsweken. Dan loopt het huwelijk helemaal spaak – de echtgenoten maken voortdurend ruzie, alleen hun seksuele relatie is goed. Wanneer een oude bekende van de man ten tonele verschijnt – een verdienstelijke violist Troechatsjevski, met wie zijn vrouw de Kreutzersonate van Beethoven speelt voor viool en piano, – sluipt de jaloezie binnen. Hij raakte gekweld door jaloezie, en verdenkt zijn vrouw ervan een affaire te hebben met Troechatsjevski. Zij ontkende dit echter met klem. Uiteindelijk gaat de man door het lint en steekt zijn vrouw neer. In de tijd waarin Tolstoj leefde, gold de novelle al als immoreel en werd ze gecensureerd door de Russische overheden. In het jaar van publicatie verboden de Amerikaanse posterijen dat kranten de novelle als feuilleton zouden publiceren.

Citaat van de Duitse dichter Heinrich Heine:

“Waar men boeken verbrandt, verbrandt men uiteindelijk ook mensen.”

Citaat van de Vlaamse schrijver Louis Paul Boon:

“Wat is er aanlokkender, geheimzinniger, duivelser dan een verboden boek ?”

Epiloog

Verboden boeken was een interessant onderwerp om mee aan de slag te gaan. Informatie te over ! Het leverde mij weer leesvoer op, daar ik in de jaren vijftig nog te jong was om deze ‘verboden boeken’ te lezen. De katholieken en protestanten hielden zich vooralsnog ‘braaf’ aan het verbod, maar gaandeweg vonden ook deze boeken hun weg naar de boekenkast van de ‘gewone burger’. Toen de Paus in 1966 het verbod ophief zagen de pastoors en dominees dit met lede ogen aan, maar beseften ook dat ze hun grip op hun kudde (lees gelovigen) aan het verliezen waren. En de schrijvers……… die waren blij met de nieuwe vrijheid, het stijve korset kon uit !

Bronnen:

Koninklijke Bibliotheek

Citatennet

 http://www.verbodenboek.nl

Gedeelte van lijstje van Nederlandse boeken overgenomen uit het boekje: Verboden boeken door pausen en dictators, puriteinen en boekenhaters:

Literatuurplein

www.boekbespekingen

www.nrcboeken.nl

Thuis in Brabant

Spectrum encyclopedie

Wikipedia

Eigen boekenkast

Terug naar het overzicht van de Jaren 50


X

We gebruiken cookies om er zeker van te zijn dat u onze website zo goed mogelijk beleeft. Als u deze website blijft gebruiken gaan we ervan uit dat u dat goed vindt. Meer informatie

Wij gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website voor de bezoeker beter werkt. Daarnaast gebruiken wij o.a. cookies voor onze webstatistieken.

Sluiten