Afscheid doet pijn is en oud afscheidslied. Afscheid nemen van iemand van wie u houdt, is van alle tijden. In Afscheid doet pijn worden het verdriet, het gemis en de stille hoop op een terugkeer in eenvoudige woorden bezongen. Achter dit gevoelige Nederlandse lied gaat een bijzondere geschiedenis schuil, die ons helemaal naar Australie voert.
Het origineel
De geschiedenis van Afscheid doet pijn begint dus niet in Nederland, maar aan de andere kant van de wereld. De melodie van het lied komt van de Swiss Cradle Song. Dat lied werd door Clement Scott als pianomuziek gecomponeerd in 1913. Waarschijnlijk is Clement Scott een pseudoniem van de Australische musicus Albert Saunders. Helemaal zeker is dat echter niet: rond het ontstaan van de melodie bestaan verschillende verhalen en de naam van de oorspronkelijke componist is dan ook lange tijd onderwerp van discussie geweest. De Swiss Cradle Song heeft een eenvoudige melancholische melodie.
Beluister de Swiss Cradle Song op YouTube:
Maori versie
De melodie vond al snel haar weg naar Nieuw-Zeeland, waar zij in de Eerste Wereldoorlog iets veranderde en een Māori-tekst kreeg. Het lied kreeg een functie als afscheidslied. Zo zou het onder meer hebben geklonken wanneer Māori-soldaten naar de oorlog vertrokken.
Lees de tekst van het lied in de taal van de Maori:
Pö atarau
E moea iho nei
E haere ana
Koe ki pämamao
Haere rä
Ka hoki mai anö
Ki i te tau
E tangi atu nei
“Haere ra,”
te manu tangi pai.
E haere ana,
koe ki pamamao.
Haere ra,
ka hoki mai ano,
Ki-i te tau,
e tangi atu nei
Lees de Engelse vertaling/versie van het lied:
On a moonlit night
I see in a dream
You going away
To a distant land
Farewell,
But return again
To your loved one,
Weeping here
“Bon Voyage”
cries out the seabird
as you depart
for a distant land.
“Farewell,
but return again
to your loved one,
weeping here.”
Verschillende verhalen over Pō Atarau
De Māori-versie werd bekend als Pō Atarau, wat ongeveer ‘maanverlichte nacht’ betekent. In de tekst ziet iemand in een droom hoe een geliefde naar een ver land vertrekt. De achterblijver neemt afscheid, maar spreekt ook de hoop uit dat de geliefde ooit zal terugkeren.
Wie de eerste woorden van Pō Atarau schreef, is niet met zekerheid bekend. Volgens het ene verhaal ontstond het lied bij Māori-schapenscheerders aan de oostkust van Nieuw-Zeeland. Een ander verhaal vertelt dat enkele Māori-artiesten de woorden bedachten tijdens een nachtelijke wandeling bij Rotorua. Ook het jaartal is onzeker: sommige bronnen noemen 1915, andere plaatsen het ontstaan rond 1918.
De bijdrage van Maewa Kaihau
Een belangrijke rol in de verdere ontwikkeling van het lied was weggelegd voor de Māori-muzieklerares en componiste Maewa Kaihau. Rond 1920 maakte zij een nieuwe bewerking van de bestaande afscheidsmelodie. Zij schreef onder meer de Engelse regel This is the hour for us to say goodbye en voegde zowel Engelse als Māori-coupletten toe. Haar versie kreeg de titel Haere Rā, Māori voor ‘vaarwel’.
Volgens een verhaal uit haar familie schreef Kaihau de tekst naar aanleiding van het bezoek van de prins van Wales aan Nieuw-Zeeland in 1920. Een van haar dochters zou bevriend of verliefd zijn geraakt op een man uit het gevolg van de prins, die na het bezoek weer moest vertrekken. Het is een mooi verhaal dat goed bij de woorden past, maar zeker bewezen is het niet. Er bestaat ook een soortgelijk verhaal over een Amerikaanse marineofficier die Nieuw-Zeeland bezocht.
Kaihau veranderde de melodie bovendien in een wals. Haar versie werd daardoor geschikt als laatste dans tijdens feesten en bijeenkomsten. In de jaren dertig werd het lied bekend als de Haere Rā Waltz Song. Het klonk niet alleen op dansavonden, maar ook bij officiële en persoonlijke afscheidsmomenten.
De eerste plaatopname
In 1927 werd Pō Atarau opgenomen door de bekende Māori-zangeres Ana Hato en haar neef Deane Waretini. Een mobiele Australische opnameploeg was naar Rotorua gekomen en legde daar verschillende Māori-liederen vast. Deze opnamen behoorden tot de eerste commerciële platen die in Nieuw-Zeeland zelf werden gemaakt.
De opname verscheen onder de titel Pō Atarau. Het lied Hoki hoki tonu mai, wat ongeveer ‘kom toch steeds weer terug’ betekent, werd eveneens door Hato en Waretini gezongen, maar was een afzonderlijk nummer. De twee titels worden in sommige platen- en bibliotheekcatalogi naast elkaar genoemd, waardoor later verwarring kan zijn ontstaan.
Beluister de Haere Rā Waltz Song op YouTube:
Beluister de eerste opname van het lied, de Hoki hoki tonumai, door Ana Hato op YouTube:
Een geliefd afscheidslied
In Nieuw-Zeeland groeide het lied uit tot een vast onderdeel van afscheidsplechtigheden. Wanneer passagiersschepen naar het buitenland vertrokken, speelde een orkest of muziekkorps de melodie op de kade. Familieleden en vrienden zwaaiden de reizigers uit terwijl het schip langzaam uit de haven verdween. Vooral in de jaren dertig en veertig werd dit een bekend tafereel.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg het lied opnieuw een aangrijpende betekenis. Het werd gezongen voor militairen die naar Europa of de Stille Oceaan vertrokken. Voor sommigen zou het werkelijk het laatste afscheid zijn. De eenvoudige woorden over vertrekken, herinneren en terugkeren sloten nauw aan bij de gevoelens van de achterblijvers.
Now Is the Hour
De Britse zangeres Gracie Fields leerde het lied in 1945 of 1946 tijdens een bezoek aan Nieuw-Zeeland kennen. Volgens het bekendste verhaal werd het haar geleerd door de chauffeur, die haar tijdens haar reis rondreed. Haar manager Dorothy Stewart bewerkte de Engelse woorden verder. De beginregel veranderde daarbij van This is the hour in Now is the hour.
Fields zong haar versie in 1947 op de BBC en had er groot succes mee. In 1948 bereikte het lied ook de Verenigde Staten, waar de uitvoering van Bing Crosby bovenaan de hitlijsten kwam. Daarna namen tal van andere artiesten het op, onder wie Frank Sinatra. Ook Vera Lynn zong het lied later.
Lees de Engelstalige tekst van Now is the hour:
Now is the hour, when we must say goodbye.
Soon you’ll be sailing far across the sea.
While you’re away, oh please remember me.
When you return, you’ll find me waiting here.
Beluister een opname uit 1948 van Gracie Fields en Phil Green en zijn orkest op YouTube:
Lees de tekst van Afscheid doet pijn:
Jij wilde gaan, het afscheid deed me pijn.
Weg zijn de dagen van gelukkig zijn.
Zacht glijdt een traan.
Jij bent nu weggegaan.
Maar de herinnering die blijft bestaan.
Afscheid doet pijn
Uiteindelijk kreeg de melodie ook Nederlandse woorden. Afscheid doet pijn is geen letterlijke vertaling van Pō Atarau of Now Is the Hour, maar de inhoud bleef dicht bij het oorspronkelijke onderwerp. Ook in de Nederlandse versie vertrekt een geliefde, blijft iemand verdrietig achter en bestaat de hoop dat de ander terug zal komen.
De Nederlandse bewerking werd opgenomen in bundels met smartlappen en levensliederen en werd gearrangeerd voor onder meer accordeon en keyboard. Dat past goed bij het rustige walstempo en de weemoedige sfeer van de melodie. Wie de Nederlandse woorden heeft geschreven en wanneer de versie voor het eerst werd gezongen, is vooralsnog niet duidelijk.
Zo legde de melodie een opmerkelijke reis af: van een Australisch pianostuk naar een Māori-afscheidslied, van de kades van Nieuw-Zeeland naar de internationale hitlijsten en uiteindelijk naar het Nederlandstalige levenslied.
