De overtoomtrekker was iemand, die een schip van het ene water naar het andere water over de overtoom trok. Het was zwaar werk, zoals u kan begrijpen.

Overtoom
We kennen de overtoom allemaal van het liedje Schuitje varen, theetje drinken. Maar wat is een overtoom nu eigenlijk precies? Een overtoom, ook wel overhaal genoemd, was een waterbouwkundige constructie, waar een schip van het ene vaarwater via een dubbel hellend vlak naar het andere vaarwater getrokken kon worden. Dit gebeurde met touwen of kettingen. De schepen hadden een platte bodem, zodat ze over de houten helling getrokken kon worden. Het hout op de helling werd vaak met vet ingesmeerd, om het werk iets te verlichten. Soms was het waterpeil aan beide kanten verschillend en werd het water door een dam gescheiden. Daarmee was het de voorlopen van een schutsluis. Bij veel grote steden was een overtoom.

Spierballen
Bij de eerste versies van de overtoom werden de boten door spierkracht van mensen over de helling getrokken. Meestal was er een spaakwiel, die de handbediening vergemakkelijkte. Bij zwaardere schepen of langere/hogere hellingen gebruikte ze een tredrad. Later werd een door stoomkracht aangedreven lier gebruikt om de schepen over te trekken en op een gegeven moment kregen sommige overhalen een elektromotor, wat het werk natuurlijk veel makkelijker maakte. Bij een overtoom moest de lading vaak uit het schip gehaald worden, om vervolgens aan de andere kant er weer in gedaan te worden. Ook daar was mankracht voor nodig, sjouwers vonden dus ook werk bij de overtoom.

Werk, handel en gezelligheid
Het was een drukte van belang op zo’n kruispunt. De overtoomtrekkers deden er hun werk. Als de lading van een schip van boord moest bij het overhalen, waren er ook vaak sjouwers in de buurt die hun kans schoon zagen om wat te verdienen. En omdat de lading dan toch al van boord was, ontstonden er al snel markten bij de overtoom. Door alle bedrijvigheid kwamen er vaak herbergen, melkhuisjes (uitspanningen), woningen en dergelijke op zo’n plek. Er was van alles te doen, waardoor het een leuk uitje werd om naar de ‘overtoom’ te gaan. Passagiers voeren mee op de schepen, om bij de overtoom van boord te gaan. Er ontstond een soort toerisme.

Oorsprong overtoom-liedje

Meer informatie
We vonden een mooi overzicht van verschillende overtomen in Nederland in de speciale nieuwsbrief van Nederlandse Stichting Erfgoed Kranen (NedSEK). Lees hier deze special over overtomen.