Winter – Elfstedentocht



Met dank aan Ilse Steel voor het schrijven van dit artikel.

schaatsen       Elfstedenkoorts       natuurijs

winter schaatsen elfstedentocht bartlehiem

Nergens ter wereld is men ooit op het dwaze idee gekomen om een schaatstocht van bijna 200 kilometer te beginnen die voert langs enkele belangrijke steden. In Friesland wel. Daar begon in 1909 voor het eerst de officiële Elfstedentocht. Omdat alle elf de plaatsen ooit stadsrechten hebben gekregen, mag de tocht zo heten.

De tocht voert langs de steden: Leeuwarden, Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker, Dokkum en vervolgens weer Leeuwarden.

Een van de bekendste plaatsen tijdens de Elfstedentocht is Bartlehiem. De schaatsers komen hier tweemaal langs. Eenmaal op weg van Franeker naar Dokkum en eenmaal op de weg terug naar Leeuwarden.

Wedstrijd en toertocht
De Elfstedentocht kent een wedstrijd- en een toertocht. Beide tochten vinden op dezelfde dag plaats en beslaan exact dezelfde route. De belevenis om de Elfstedentocht te rijden is niet voor iedereen weggelegd. Zowel de wedstrijdtocht als de toertocht kan alleen door leden van de Vereniging “De Friesche Elf Steden” worden geschaatst.

Stempelkaart
Het idee voor een tocht langs de elf steden in Friesland begon met een idee van sportpionier Pim Mulier. Hij schaatste in 1890 langs elf Friese steden. Hiermee werd de basis gevormd van de wedstrijd die in 1909 officieel van start zou gaan. Om de controle te houden als het gaat om de eerlijkheid van de deelnemers kregen zij een stempelkaart mee. In de elf plaatsen moest men dan op een geheime locatie de stempelkaart laten voorzien van een authentiek stempel. Alleen de deelnemers die alle stempelposten hadden gezien en dus zo een stempel kregen, mochten zich gelukkig prijzen met het Elfstedenkruisje.

Elfstedenkruisje
De echte wedstrijdrijders deden hun best om de tocht zo snel als mogelijk uit te rijden en zo eerste te worden in het eindklassement. Veruit de meeste deelnemers aan de tocht waren toch wel recreatieve rijders. Dit werden naarmate de jaren vorderde er zoveel, dat er besloten werd tot een maximum aantal deelnemers. Bovendien werd de lat nèt iets hoger gelegd om in aanmerking te komen voor een Elfstedenkruisje. Iedereen die voor middernacht over de finish kwam in Leeuwarden kreeg deze beloning.

Misschien was de grootste beloning wel dat men de eindstreep gehaald had, want dat viel niet altijd mee.

winter stempelkaart foto: gemeente archief leeuwarden
winter schaatsen elfstedenkruisje

Gedicht

 Lied

It giet oân!

Kou, sneeuw en vorst
Kou, sneeuw en vorst, dat zijn de ingrediënten voor een Elfstedentocht. Elk voortraject ging hetzelfde. In de dagen voordat besloten werd om de tocht te organiseren waren er tal van ijsmeesters in de weer om het ijs op alle plaatsen te keuren. Aan het einde van de rit, dus voordat besloten werd tot het organiseren van de tocht, vergaderde men nog wat. Hierna waren het de bijna verlossende woorden It giet oân die menig hart sneller deed kloppen. Deze woorden betekenden dat het allemaal door zou gaan. Het ijs was sterk genoeg om de tocht te kunnen organiseren.

Wind
De meeste winters waarin de Elfstedentochten gehouden werden kenmerkten zich door een bijzondere koude. Overdag was het dan ook nog zo koud, dat het ijs de duizenden deelnemers kon dragen. De wind speelde een belangrijke rol van betekenis. Het kwam soms voor dat de thermometer een temperatuur aangaf van onder de nul graden, maar door de (krachtige) wind kon de gevoelstemperatuur flink lager zijn.

Vorst
Van deze vijftien tochten in de twintigste eeuw werden er drie met dooi gereden, vier bij lichte vorst, drie bij matige vorst en vijf bij strenge vorst. De tocht van 18 januari 1963 was misschien de zwaarste van allemaal, maar dat wil niet zeggen dat de andere tochten minder zwaar waren.

Denk bijvoorbeeld maar eens aan de Elfstedentocht van 12 februari 1929. Het vroor toen achttien graden in de ochtend en in de middag vroor het nog eens acht graden. Tel daarbij de harde noordoosterwind en het werd een loodzware tocht. Ook het ijs speelde een belangrijke rol van betekenis, want in dit jaar was de kwaliteit niet bijzonder goed.

Bijzondere tochten

Geen officiele winnaar: 1956
De Elfstedentocht van 1956 werd door meer dan een winnaar gewonnen net als in 1933 en 1940. De koplopers, Jeen Nauta, Maus Wijnhout, Aad de Koning, Anton Verhoeven en Jan van der Hoorn hadden even buiten Dokkum besloten om gelijktijdig te finish te passeren. Het publiek in Leeuwarden was hier niet van op de hoogte en verheugde zich na een spannende tocht op een spetterende eindsprint. Die kwam niet, de vijf mannen kwamen rustig aangeschaatst en gingen hand in hand de finish over. Het Elfstedenbestuur weigerden dit keer deze collectieve zege te erkennen. De vijf mannen werden gediskwalificeerd en kregen ook geen Elfstedenkruisje. Ook Jeen van den Berg (winnaar vorige editie) die als zesde aankwam werd niet tot winnaar uitgeroepen. De tocht van 1956 is de enige zonder erkende winnaar!

winter 1956 winnaars elfstedentocht schaatsen
winter schaatsen elfstedentocht reinier paping 1963

Lees meer over de Elfstedentocht van 1963 in de rubriek Nostalgie.

Zwaarste tocht ooit: 1963
De zwaarste tocht was ongetwijfeld die van 18 januari 1963. Deze tocht overtrof alle verwachtingen en staat nog steeds te boek als de zwaarste Elfstedentocht ooit. Niet geheel onlogisch, want de weersomstandigheden waren erbarmelijk te noemen. In de vroege morgen van die 18de januari vroor het maar liefst 18 graden. ’s Middags viel het wel mee met de vorst, maar door een stormachtige oostenwind was het rijden van de toch een absolute hel voor de deelnemers. Dat was overigens nog niet het ergste. De kwaliteit van het ijs was verre van optimaal te noemen. Veel schaatsers hadden moeite met de scheuren in het ijs.

Nederland leefde die dag mee met de schaatsers die de tocht uitreden. Ze huilden mee met de afvallers en beleefden dezelfde euforie als Reinier Paping, die de laatste honderd kilometer van de tocht in zijn eentje aflegde. Dit had alles te maken met het feit dat steeds meer Nederlanders een televisietoestel bezaten.

In totaal stonden er 9.000 deelnemers aan de start. Van hen zouden er slechts 69 de eindstreep halen.

Reinier Paping leverde niet alleen een topprestatie door de tocht in 10 uur en 69 minuten af te leggen, maar de voorsprong op de nummer twee bedroeg maar liefst twintig minuten. Al deze factoren geven de Elfstedentocht van 18 januari 1963 nog steeds de legendarische status die de tocht verdient. Daarbij komt nog eens het gegeven dat er pas 22 jaar later opnieuw een Elfstedentocht plaats kon vinden.

Laatste tocht 20ste eeuw: 1997
De vijftiende Elfstedentocht was ook een bijzondere. Niet alleen was het de laatste tocht in de twintigste eeuw, het was ook nog eens de zwaarste tocht sinds 1963. Op 4 januari 1997 vond de vijftiende Elfstedentocht plaats. Er stond een straffe wind met kracht vijf tot zes. De temperatuur lag in de ochtend op maximaal zes graden beneden nul. In de middag werd dit maximaal drie graden. Door de krachtige wind voelde het aan tussen de min tien en min vijftien graden. In sommige gevallen leek de temperatuur meer weg te hebben van een graad of min achttien. Dit was het geval wanneer het harder begon te waaien.

Henk Angenent wist de tocht van 1997 te winnen.

winter schaatsen elfstedentocht henk angenent 1997

Vrouwen

Janna Gaastra was de eerste vrouw die een Elfstedenkruisje in ontvangst mocht nemen. In 1912 kwam ze tot Sneek. Tot en met 1940 waren er slechts achttien vrouwen die het kruisje hadden veroverd. Vrouwen mochten zelfs niet deelnemen aan de wedstrijd, alleen aan de toertocht.

Sjoerdje Faber die in 1940 als enige de tocht geheel uitreed, werd in 1941 nog geweigerd als deelneemster aan de wedstrijd. Sjoerdje Faber voltooide vijfmaal de tocht. Haar vriendin Wobkje Kooistra verzamelde vier elfstedenkruisjes en deze twee vrouwen hebben baanbrekend werk verricht op het gebied van superafstanden.

Wedstrijd voor vrouwen
Opvallend genoeg mochten vrouwen pas in 1985 deelnemen aan de Elfstedentocht!
Lenie van der Hoorn was de eerste vrouw die de finish in de wedstrijd haalde. Toch was er geen apart vrouwenklassement, wat de tocht eigenlijk een beetje ouderwets maakte. Pas vanaf de volgende Elfstedentocht is het de bedoeling een apart klassement op te zetten voor de vrouwen. Op die manier kent de Elfstedentocht dan een mannelijke en vrouwelijke winnaar. Tot nog toe zijn Lenie van der Hoorn (1985), Tineke Dijkshoorn (1986) en Klasina Seinstra (1997) eigenlijk niet officieel winnaars geworden.

Winnaars

 Jaar

Naam

Plaats

Gereden in

1909

M. Hoekstra

Warga

13.50 uur

1912

C.C.J. de Koning

Arnhem

11.40 uur

1917

C.C.J. de Koning

Leur (NB)

9.53 uur

1929

K. Leemburg

Leeuwarden

11.09 uur

1933

A. de Vries
S. Castelein

Dronrijp
Wartena

9.05 uur

1940

A. Adema
D. van der Duim
C. Jongert
P. Keizer
S. Westra

Franeker
Warga
Ilpendam
De Lier
Warmenhuizen

11.30 uur

1941

A. Adema

Franeker

9.19 uur

1942

S. de Groot

Weidum

8.44 uur

1947

J. van der Hoorn

Ter Aar

10.51 uur

1954

J. van der Berg

Nijbeets

7.35 uur

1956

geen prijs uitgereikt

 

 

1963

R. Paping

Ommen

10.59 uur

1985

E. van Benthem

St. Jansklooster

6.47 uur

1986

E. van Benthem

St. Jansklooster

6.55 uur

1997

H. Angenent

Alphen aan de Rijn

6.49 uur

Geschreven door: Ilse Steel

Bronnen:
www.knsb.nl
www.iceskatesmuseum.com
www.elfstedensite.nl
www.ikmis.nl
Drs. J Lolkama, Triomf en tragiek in de historie van de Elfstedentocht
Schaats-encylopedie
mistersandman

X

We gebruiken cookies om er zeker van te zijn dat u onze website zo goed mogelijk beleeft. Als u deze website blijft gebruiken gaan we ervan uit dat u dat goed vindt. Meer informatie

Wij gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website voor de bezoeker beter werkt. Daarnaast gebruiken wij o.a. cookies voor onze webstatistieken.

Sluiten