Zeemansliedjes

Het leven op zee

Zeemansliedjes (ook wel shanty genoemd) zijn liederen die over zeelieden, het achterlaten van geliefden en het leven op zee gaan. De oorspronkelijke liederen stammen  voornamelijk uit de tijd van de zeilschepen. De schepen werden gebruikt om te vissen, voor de handel en voor oorlogsvoering. Nederlandse zeelui zongen niet alleen in het Nederlands, maar vooral ook in het Engels en Duits.

Zeemannen zongen aan boord zeemansliederen. Soms zongen ze liedjes ter ontspanning. Deze liederen zijn vaak verhalend, hebben veel coupletten en beschrijven de belevenissen, vaarroutes en bestemmingen (zoals de Nederlandse koloniën).

Vaak hielp het zingen van zeemansliederen ook bij het werk. De shantyman, zong de coupletten en de bemanning het refrein van het lied. Zo waren er ceremonieliedjes, die hielpen bij het juiste moment en de volgorde van bepaalde werkzaamheden tijdens het werk, bijvoorbeeld bij het aflossen van de wacht. Het zingen van ritmische arbeidsliedjes hielp om bepaalde handelingen efficiënt te laten verlopen; het ritme van het lied hielp bijvoorbeeld bij het gezamenlijk hijsen van de zeilen, het wegpompen van water of het opbergen van de zeilen.

De zeemansliedjes die aan wal werden gezongen zijn vaak liedjes waarbij het leven op zee werd verheerlijkt; deze werden namelijk gebruikt ter promotie van het vak en het werven van nieuwe matrozen.

‘Nieuwere’ zeemansliederen
Op een gegeven moment kwamen er stoomschepen en steeds vaker namen machines veel van het zware werk  aan boord over. In de twintigste eeuw werden er nieuwe liederen gemaakt en gezongen door populaire zangers en zangeressen. In de jaren 70 kwamen er veel shantykoren, die zeemansliederen zongen.

Zeemansliederen die wij kennen zijn vaak liedjes met een smartlap-karakter, omdat het leven op zee zwaar en gevaarlijk was en er vaak ongelukken gebeurden. Storm deed schepen kapseizen, schepen werden gekaapt, mensen sloegen overboord, bezeerden zich of werden ziek. Veel zeelui keerden niet terug van hun reis op zee en verongelukte. Veel zeelieden hielden van de zee, maar ook velen kregen heimwee naar huis en hun familie. Ook dat was een populair onderwerp van de liedjes. Veel van deze liederen komen uit de twintigste eeuw. Koos Speenhoff, Louis Davids, New Four, Astrid Nijgh, Willem Wilmink en Herman  van Veen namen allemaal zeemansliedjes op in hun repertoire.

Shantykoren en viswijvenkoren
Shantykoren ontstonden dus in de jaren 70 in Nederland. Ook nu nog zijn er verschillende shantykoren. De solist is de shantyman en het koor zingt net als vroeger de bemanning, de coupletten. Vaak zingt een shantykoor a capella, soms zijn er accordeons ter begeleiding. Oorspronkelijk bestaat een shantykoor alleen uit mannenstemmen.
De viswijvenkoren zijn koren met vrouwenstemmen. Zij bezingen in hun liederen de situatie van de zeevaart (visserij in dit geval) vanuit het thuisfront gezien.