Pinksteren



 

Klik op een knop voor meer informatie

(met dank aan Liesbeth de Nijs voor het geleverde materiaal)

De naam Pinksteren is afgeleid van het Griekse woord ‘pentekoste’ dat vijftigste (dag) betekent. Het is het feest van de vijftigste dag na Pasen.

Pinksteren 2018 is op 20 en 21 mei

Klik op de betreffende regel

Christelijk Pinksterfeest

Niet-kerkelijke Pinksterfeesten

Voorjaarsfeesten

Pinksterbloemen

Pinksterversjes

Pinksterliedjes

Pinksteren kleurplaten

Recepten Pinksteren

Christelijk Pinksterfeest

Klik op het plaatje

om te vergroten

In de christelijke kerken wordt herdacht dat de Heilige Geest neerdaalde over de apostelen. Deze geschiedenis wordt beschreven in het Nieuwe Testament, De Handelingen der Apostelen 2:1-6. Op Pinksteren verspreidden zich tongen als van vuur over de apostelen. Deze begonnen daarop alle volken in hun eigen taal toe te spreken. Het betekende het begin van de verbreiding van het christendom.

Niet-kerkelijke Pinksterfeesten

Aan de vrije dagen rond Pinksteren hebben zich in de loop der tijd ook allerlei feesten gehecht, die losstaan van de kerkelijke Pinksterviering en die buiten worden gevierd, zoals schuttersfeesten, kermissen, wedstrijden, en voorjaarsfeesten. Deze festiviteiten waren niet altijd aan een bepaalde Pinksterdag gebonden. Sommige begonnen al op pinksterzaterdag. In verschillende plaatsen, o.a. in de Zaanstreek en Zeeland, werd en wordt een derde Pinksterdag – Pinksterdrie – gevierd op de dinsdag na Pinksteren. Veel gebruiken zijn verdwenen, andere zijn onder voortdurende verandering blijven bestaan, of zijn weer in ere hersteld en hebben nieuwe vormen gekregen. Daarnaast zijn er ook steeds nieuwe evenementen bij gekomen.

In Deventer wordt bijvoorbeeld het Pinksterkroonfeest, op Schiermonnikoog het Kallemooifeest, gevierd, feesten die beide een lange geschiedenis kennen.

In verschillende plaatsen worden jaarlijks kermissen of markten gehouden, zoals in Antwerpen de Sinksenfoor (Sinksen = Pinksteren), een van de grootste kermissen in Vlaanderen, en in Purmerend de bokkiesmarkt (veemarkt). Op Walcheren wordt met het ringrijden op Pinksterdrie een bekende traditie voortgezet.

Nieuwe evenementen zijn bijvoorbeeld popconcerten, zoals het pinkpopfestival in Landgraaf.

Ook met Pinksteren gingen kinderen zingend langs de huizen met de bedoeling geld of snoep op te halen.

Terug naar overzicht Pinksteren

Voorjaarsfeesten

De voorjaarsfeesten die vroeger algemeen met Pinksteren verbonden waren, zijn nu zo goed als verdwenen. In de negentiende eeuw kenden ze nog een ruimere verspreiding. Hun geschiedenis gaat terug tot de middeleeuwen. De historische gegevens zijn echter schaars en summier. De oudste vermeldingen dateren uit de zeventiende eeuw. De feestelijkheden en de samenstelling van de groepen feestvierders hebben in de loop van de tijd voortdurend veranderingen ondergaan en de vormen waarin de feesten voorkwamen, konden van plaats tot plaats verschillen.

Pinksterbloem of Pinksterbruid

Eén van de voorjaarsfeesten was de viering van de Pinksterbloem (in oostelijke provincies Pinksterbruid). Dit moet oorspronkelijk een feest geweest zijn waarop het mooiste meisje van het dorp of de buurt door de jongelingen tot pinksterbloem of -bruid werd gekozen en met bloemen werd versierd en gekroond; een feest waarbij huwbare jonge mannen en vrouwen dansten, zongen en met elkaar en kennis maakten. De bloem of bruid symboliseerde een nieuw begin, de aanvang van de zomer, en tegelijk vrijage en huwelijk.

Klik op het plaatje

om te vergroten

Pinksterbruid

Klik op het plaatje

om te vergroten

Pinksterbruidjes gaan langs

de deur

Maatregelen om de feesten te verbieden wegens overlast en misstanden zijn er waarschijnlijk al sinds de late middeleeuwen geweest, maar zijn pas vanaf de zeventiende eeuw bekend. Uit die verordeningen blijkt ook dat het feest toen al veranderd was in een feest waaraan vooral kinderen deelnamen.

Daarbij trokken jonge meisjes, versierd als pinksterbloem of pinksterbruid, door dorp of buurt. Ze werden begeleid door een gevolg van vrienden en vriendinnen, die liedjes zongen en snoep en geld ophaalden. Dit lopen of omgaan met de Pinksterbloem kwam in verschillende vormen overal in het land voor en bleef, ondanks verboden vanwege bedelarij en ander aanstootgevend gedrag, tot in de achttiende eeuw bestaan. Sindsdien raakte het langzamerhand in onbruik. Dat gaf weer aanleiding tot pogingen het feest kunstmatig in stand te houden. In een aantal plaatsen in de oostelijke en zuidelijke provincies en op de Waddeneilanden komt het tot op de dag van vandaag voor, vooral als feest voor kleine kinderen en in georganiseerde vorm.

Pinksterkroon en Kallemooi

Een andere vorm van de pinkstervoorjaarsviering is het feest van de Pinksterkroon. Bij het lopen met de Pinksterbruid werd wel een met bloemen versierde krans of kroon boven het hoofd van de bruid gedragen.

In sommige plaatsen werd ook een versierde krans opgehangen boven de straat. Degene die daar onderdoor liep moest tol betalen. Net als de Pinksterbloem en -bruid komt de Pinksterkroon nog incidenteel voor, vooral als georganiseerd kinderfeest.

In Friesland en op de Waddeneilanden werd om de kroon heen gedanst en gezongen. Dat gebeurde ook in Deventer.

Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw wordt het georganiseerd door buurtcommissies, niet uitsluitend als kinderfeest, maar voor de hele buurt. Tegenwoordig wordt het feest door het stadsbestuur niet meer verboden, maar juist aangemoedigd. Het wordt gezien als middel om de sociale cohesie in gesaneerde wijken te bevorderen.

In 1982 is de Pinksterkroon weer in ere hersteld in het Noordenbergkwartier, waar hij in de jaren zestig door de wijksanering verdwenen was. De gehele buurt  danst rond de kroon die intussen de vorm heeft gekregen van een kunstboom, een paal versierd met hoepels, lampions, slingers en papieren bloemen. Het feest is opgezet om buurtbewoners met elkaar kennis te laten maken.

Uit een verbodsbepaling in 1679 blijkt dat jonge meisjes en kinderen daar op de pinksterdagen onder kronen zaten die over de straat heen waren opgehangen, en daaronder dansten en zongen. Wegens onbetamelijk gedrag en ontering van de heilige dagen werd dat verboden. In 1704 werd het opnieuw verboden. Het feest bleef in Deventer echter bestaan.

De Pinksterkroon is niet langer een kennismakingsplek voor mannen en vrouwen in huwbare leeftijd. Wel kan er nog gedanst worden. Dit ‘rozen’ vindt plaats op eerste en tweede pinksterdag.

Op Schiermonnikoog kent men een vergelijkbaar feest, de “Kallemooi”. Daar wordt op Pinksterzaterdag een haan ‘gestolen’ van een van de eilandbewoners. Deze wordt met eten en drinken in een mand aan een paal (de Kallemooi – de naam is waarschijnlijk een verbastering van kale mei(boom) – ) gehangen.

De paal wordt, voorzien van de Kallemooi-vlag, op pinksternacht om ongeveer 23:30 uur geplant door de elf leden van de feestcommissie. Deze zijn herkenbaar aan hun half-hoge hoed met wit-groen lint en een rozet op de revers.

In Antwerpen wordt nog steeds de Sinksenfoor gehouden. Een andere pinkstermarkt met een lange geschiedenis is de bokkiesmarkt (veemarkt) in Purmerend op Pinksterdrie. Het verhaal gaat dat de Spanjaarden in 1574 bij Zaanse Schans op eerste pinksterdag werden verslagen. Op de tweede dag zouden de Spanjaarden gevlucht zijn en om dat te vieren hebben de Zaankanters aan de pinksterdagen een derde dag toegevoegd. Dat zou het begin zijn geweest van de markt in Purmerend. Hoewel de belangstelling afneemt, wordt de markt nog steeds gehouden, maar niet meer in de eerste plaats als veemarkt.

De Pinksterkermis maakt traditiegetrouw deel uit van het feest.

Kermissen, markten, wedstrijden

Op de vrije Pinksterdagen vinden van oudsher nog allerlei andere festiviteiten plaats. Vooral Pinkstermaandag en Pinksterdrie waren de dagen waarop kermissen, markten, bedevaarten, processies, schuttersfeesten en andere wedstrijdfeesten werden gehouden, vaak in combinatie met elkaar. Het gedrag op kermissen en markten gaf regelmatig aanleiding tot verbodsbepalingen. In 1729 werd bijvoorbeeld in Scheveningen de kermis in het Haagse Bos verboden. Berucht was in die tijd ook de Pinksterkermis in de Haringpakkerij in Amsterdam.

Klik op het plaatje

om te vergroten

Schuttersfeest

vendelzwaaien

Schuttersfeesten met Pinksteren werden vooral in Brabant en Limburg gevierd, maar kwamen ook in Gelderland en Zeeland voor. In de zestiende eeuw hielden de Amsterdamse schutters nog hun Pinksterwedstrijden in de Haarlemmerhout. Voet-, kruis-, en handboogschieten en vendelzwaaien zijn belangrijke onderdelen van de feesten.

Ook kermissen en processies maakten er soms deel van uit, zoals in Munstergeleen in 1965. Pinksterschuttersfeesten worden tegenwoordig nog in verschillende plaatsen in Limburg gehouden.

Beroemde nog bestaande pinksterbedevaarten zijn de Mariabedevaart naar Halle en die naar de kapel van de Heilige Amalberga in Temse (beide in Vlaanderen).

Op Terschelling en andere Waddeneilanden worden traditionele pinkstervuren aangelegd.

Een bekend wedstrijdsfeest dat op Pinksterdrie in Zeeland in ere wordt gehouden is de ringrijderij op Walcheren.

Zeeuwse jongens en mannen in klederdracht gaan te paard in volle draf over de baan om met een houten lans voorzien van stompe ijzeren punt de ring te steken. De Zeeuwse trekpaarden waarop gereden wordt, zijn ongezadeld. Vaste elementen zijn verder o.a. het rondrijden van de winnaar over de baan met een zijden lint en het trakteren van de winnaar op een borrel.

In veel dorpen op Walcheren werden vroeger de wedstrijden gehouden. De vermeldingen voor Middelburg gaan terug tot 1687. Het ringrijden komt nu nog voor in Oostkapelle en Zoutelande.

Ringsteken

 

In de middeleeuwen geloofde men dat als het met Pinksteren regende, het 40 dagen zou blijven regenen. Vruchten zouden voordat ze rijp waren van de bomen vallen en een muizenplaag zou het land teisteren. Maar er was een oplossing: hang een bosje vers groen in huis, want dat verdrijft onprettige zaken als ziekte, tovenarij, ongedierte en onweer.

Bronnen:

Meerten Instituut

Wikipedia

Spectrum Encyclopedie

Terug naar overzicht Pinksteren

Pinksterbloemen

(Klik op de plaatjes hieronder om ze vergroten)

Fluitekruid

Pinksterbloem

Margriet

Tulpen

Terug naar overzicht Pinksteren

Pinksterversjes

Pinksteren

 

Zij zitten in de zaal bijeen,

Die uitverkoren waren.

Doch onder hen is er niet één,

Die het licht dat in ’t duister scheen,

Kan dragen tot de scharen.

 

Nu horen zij een vreemd gerucht

Van vleugelend geveder,

Als wiekte wit een duivenvlucht

Op snelle wieken door de lucht,

En vuur daalt op hen neder.

 

Wie zal het vlammend vuur weerstaan?

Wie zal de geest weerspreken?

Ziet, hoe het woord is uitgegaan,

En zij als een man, Christus, staan

En zijn Opstanding preken.

 

Frank Valkenier

Uit: Het klokkenspel 1952

Pinksteren

 

Met Pinksteren, met Pinksteren

is er geen boom meer kaal.

Van top tot teen staan ze in ’t groen,

de bomen allemaal.

De beuk, de berk, de eik in ’t bos

de iepen in de stad,

de wilgen aan de waterkant:

Alles zit dik in ’t blad.

 

Met Pinksteren, met Pinksteren

hoor je van nest tot nest

met uithalen en trillertjes

een schitterend orkest.

De vogelmoeder tsilpt maar wat,

de vogelvader fluit

en in dat huisje vol muziek

komen de eitjes uit.

 

Ik voel mezelf zo’n vogeltje

dat uit z’n eitje breekt

en z’n nieuwsgierig kopje

opsteekt naar zoveel feest

Mies Bouhuys

De Pinksterbruidjes

 

Daar komen de Pinksterbruidjes aan,

en ze zijn zo heel mooi aangedaan.

Geef wat, houd wat en het volgend jaar

nog eens wat.

Hier woont een rijk man,

die ons heel wat geven kan.

God zal U lonen,

met honderdduizend kronen

met honderdduizend strikjes eraan,

daar komen de Pinksterbruidjes aan.

 

 

Uit:Shell Journaal Nederlandse Folklore

Pinksterbruid

Pinksterbruid, wat schone ruit,

Wie heeft ons dat gegeven?

Dat heeft een rijkr heer gedaan,

Die heeft ons dat gegeven.

Pinkstr’en komt maar eenmaal in ’t jaar,

Nu moet ge ons all’maal wat geven.

 

( Oostmarsum )

Pinksterbloem

 

Pinksterbloem, gij zijt zo schoon,

Boven uw hoofd daar staat een kroon,

En die kroon van roze goude,

Die ik wel  kieze zoude.

Rommelommelei!

Geef de pinksterbloem een ei.

 

De pinksterhaan is opgestaan

En is weer lui naar bed gegaan.

Rommelommlei!

Geef de pinksterhaan een ei

 

Uit: De Windroos 1940

Vurige pinksterbloem

 

Daar komt de vurige pinkesterbloem aan,

Daar komt zij aanggangen,

Met een schoon rozehoedje op,

Al met twee bloeiende wangen.

Dan zingen de vogeltjes jong en oud,

Zij dansen en zij springen.

Alle, alle, goud en amathee,

Zo fijn, zo fijn, als rozemarijn!

Pinksterbloem is opgestaan,

Alleen, alleenter rust gegaan,

Al met een gouden wagen,

Al met een gouden zweepstok,

Met een schoon rozehoedje op.

En al mijn geld en goed is op!

 

Uit: De Windroos 1940

Terug naar overzicht Pinksteren

Pinksterliedjes

De Pinksterkroon

 

De Pinksterkroon is weer in ’t land, hoezee!

De vlaggen die waaien van alle kant, hoezee!

Wij rozen naar de oude trant

Waar allen samen, hand in hand;

Hoezee, hoezee, hoezee

 

De Pinksterkroon is weer in ’t land, hoezee!

Hij stiet weer in de stroat geplant, hoezee!

Zien bonte kop stiet fier omhoog,

’t  Is ja ’n lust veur ieders oog,

Hoezee, hoezee, hoezee

 

 

Op de wijze van : Al wie in januari geboren is.

Uit: Nederlandse volksgebruiken bij hoogtijdagen

(vorige eeuw)

Pinksterblom

 

Hier is onze fiere pinksterblom
En ik zou hem zo graag eens wezen!
Met zijn groene kransen op het hoofd
en met zijn klinkende bellen.
Recht is recht, krom is krom!
Belief je wat te geven voor de fiere pinksterblom?
Want de fiere pinksterblom moet voort!

Boer, ik vraag je voor de laatste keer:
Heb je soms nog takkenbossen?
In het donker stoken wij het vuur,
Dat fikt, dat vlamt en dat knettert.
Vuur en vlam, rook en smook.
Zeg, danst misschien jouw mooie Trieneke deze avond ook
Met de fiere pinksterblom in ‘t rond?

 


De kinderen staan met de handen los in een kring, en zingen: Hier is onze fiere Pinksterblom.
In het midden loopt een kind, dat op het hoofd een bloemenkrans draagt en in de hand een klein belletje. Het kind in het midden laat de bloemenkrans zien bij met zijn groene kransen op het hoofd en rinkelt met de bel bij en met zijn klinkende bellen. Bij recht is recht klappen de kinderen in de kring in hun handen; bij krom is krom buigen ze voorover. Bij de laatste regel van het lied staat het kind in het midden van de kring stil voor een ander kind, dat nu de bloemenkrans en de bel krijgt, waarna het spel opnieuw begint.

Bron: www.annabee

Terug naar overzicht Pinksteren


 

 

X

We gebruiken cookies om er zeker van te zijn dat u onze website zo goed mogelijk beleeft. Als u deze website blijft gebruiken gaan we ervan uit dat u dat goed vindt. Meer informatie

Wij gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website voor de bezoeker beter werkt. Daarnaast gebruiken wij o.a. cookies voor onze webstatistieken.

Sluiten